Шешек — variola вирусы тудырған ауыр жұқпалы ауру. Жаһандық вакцинацияның арқасында табиғи шешек жойылып, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 1980 жылы оның жойылғанын жариялады. Көп елде жоспарлы шешек вакцинасы енді қолданылмайды, бірақ сақталған вирус және туыстас orthopox инфекцияларына байланысты қоғамдық денсаулық сақтау жүйелерінде дайындық жоспарлары бар.
Шешек ауруы адамзат тарихындағы ең қиратқыш індеттердің бірі ретінде қарастырылады. Ғасырлар бойы құрлықтарды аралап өткен індеттерге себеп болып, миллиондаған адамның өмірін қиып, аман қалғандарда тұрақты із қалдырған. Жоғары дене қызуымен басталып, бүкіл денеге таралатын тән бөртпелермен өтетін бұл ауру қоғамдардың әлеуметтік және экономикалық құрылымына да терең әсер еткен. Медицина тарихының бағытын өзгерткен шешек ауруы заманауи вакцинациялау жұмыстарының пайда болуына да жол ашты.
Шешек ауруы дегеніміз не?
Бұл — Variola вирусы арқылы жұғатын ауру. Ол тарих бойы адамзатқа терең әсер еткен. Бұл өте жұқпалы және өлімге әкелуі мүмкін инфекциялық ауру. Алғашқы жазбалары мыңдаған жыл бұрынға жататын бұл ауру әсіресе Орта ғасырлардан ХХ ғасырға дейін бүкіл әлемде ауқымды індеттерге себеп болып, миллиондаған адамның қаза болуына әкелді. Ауру тек физикалық әсерлерімен ғана емес, қоғамдардың демографиялық құрылымын өзгертуімен, соғыстардың барысына әсер етуімен және денсаулық сақтау жүйелерінің дамуында шешуші рөл атқаруымен де назар аудартады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы жүргізген жаһандық вакцинациялау бағдарламаларының арқасында шешек ауруы 1980 жылы жер бетінен толығымен жойылған (ерадикацияланған) алғашқы әрі жалғыз адам ауруы ретінде тарихқа енді.
Шешек ауруы неден пайда болады?
Шешек ауруын Orthopoxvirus тұқымдасына жататын Variola вирусы тудырады. Вирус тек адамдарда ауру тудырады және оның жануарлар арасындағы резервуары жоқ. Бұл жағдай ауруды толықтай жоюға мүмкіндік берген ең маңызды факторлардың бірі.
Бұрын вирустың жұғу жолдары мынадай болған:
- Науқас адамның жөтелуі немесе сөйлеуі кезінде ауаға шашыраған тамшылар
- Бөртпелермен тікелей жанасу
- Инфекцияланған киім, төсек жаймасы немесе жеке заттар
- Ұзақ уақыт жақын қарым-қатынаста болу
Вирус ағзаға енгеннен кейін жоғарғы тыныс жолдарынан лимфа жүйесіне таралады. Мұнда көбейгеннен кейін қанға өтіп, бүкіл денеге тарайтын. Бұл жүйелі таралу аурудың ауыр өтуіне және бірнеше ағзаның зақымдануына себеп болатын.
Шешек ауруының белгілері қандай?
Шешек ауруының белгілері әдетте кенеттен және қатты басталады. Ауру айқын сатылар бойынша дамиды және әр сатыда әртүрлі клиникалық белгілер байқалады. Ерте саты бөртпелер пайда болғанға дейін байқалады. Ол тұмау тәрізді белгілермен сипатталады. 39-40°C-қа дейін жететін жоғары дене қызуы, қатты бас ауруы, бел және арқа ауырсынуы байқалады. Сондай-ақ қатты әлсіздік, қажу, жүрек айну, құсу, жарыққа сезімталдық болуы мүмкін. Дене қызуы көтерілгеннен бірнеше күн өткен соң ауыз ішінде басталған зақымданулар тез арада бетке, шашты бөлікке, қол мен аяққа, алақан мен табанға таралады. Бөртпелер ретімен қызыл дақтар, көпіршіктер, іріңге толы пустулалар және қабыршақтану сатыларынан өтеді. Бұл кезеңде зақымданулар қатты, терең әрі ауырсынулы болады. Қабыршақтар түскеннен кейін теріде тұрақты іздер, пигмент өзгерістері, ал кейбір жағдайларда көру қабілетінің жоғалуы пайда болуы мүмкін.
Шешек ауруы қалай өтеді?
Шешек ауруы жеңіл өтетін, үйде демалу арқылы жеңуге болатын инфекция емес. Аурудың барысында иммундық жүйе вируспен күресіп жатқанда ауыр асқынулар дамуы мүмкін еді. Бұрын ауру не иммунитет пайда болуымен, не, өкінішке қарай, өліммен аяқталатын. Аман қалған адамдарда өмір бойғы иммунитет қалыптасатын.
Шешек ауруының емі бар ма?
Шешек ауруы белсенді таралған кезеңдерде нақты вирусқа қарсы емі болмаған. Ем көбінесе демеуші күтімге негізделген. Қолданылған әдістер мыналар болған:
- Дене қызуын бақылау
- Сұйықтық пен электролит теңгерімі
- Қайталама бактериялық инфекциялардың алдын алу
- Тері зақымдануларын қорғау
Ауруға қарсы ең тиімді қару вакцинация болды. Шешекке қарсы вакцина ауруды болдырмап қана қоймай, індеттерді тоқтатуға да мүмкіндік берді.
Шешек ауруы неше күнге созылады?
Шешек ауруының барысы бір ғана кезеңге созылатын қарапайым инфекциялық үдеріс сияқты болмайды. Инкубациялық кезеңнен толық сауығуға дейінгі уақыт аурудың ауырлығын және жұқтыру қаупін айқын көрсетеді.
Аурудың ұзақтығы мынадай:
- Инкубациялық кезең: 7-14 күн
- Белгілердің ұзақтығы: 2-3 апта
- Толық сауығу: 3-4 апта
Осы уақыт бойы науқас жұқпалы деп саналатын. Әсіресе бөртпелер қабыршақтану сатысына жеткенге дейін жанасу елеулі қауіп төндіретін.
Шешек ауруына не пайдалы?
Қазіргі таңда белсенді жағдайлар болмағандықтан, бұл сұрақ тарихи тұрғыдан қарастырылады. Бұрын аурудың барысын жеңілдетуге бағытталған мынадай әдістер қолданылған:
- Ұзақ уақыт демалу
- Көп сұйықтық ішу
- Дене қызуын түсіретін шаралар
- Зақымданған жерлерді таза әрі құрғақ ұстау
Шешек ауруы туралы жиі қойылатын сұрақтар
Шешек ауруы қазіргі кезде қайта пайда болуы мүмкін бе?
Табиғи жолмен пайда болуы күтілмейді. Алайда биоқауіпсіздік және зертханалық қауіпсіздік тұрғысынан жаһандық деңгейде бақыланып отырады.
Шешекке қарсы вакцина әлі де қорғай ма?
Бұрын вакцина алған адамдарда ұзақ мерзімді иммунитет қалыптасқан деп есептеледі, бірақ жоспарлы вакцинация енді жүргізілмейді.
Шешек ауруы мен маймыл шешегі бірдей ме?
Жоқ. Олар бір вирус тұқымдасына жатқанымен, клиникалық ағымы, жұқпалылығы және өлім-жітім деңгейі әртүрлі.
Шешек ауруы неліктен соншалықты қауіпті болды?
Жоғары жұқпалылығы, ауыр өтуі, тұрақты із қалдыруы және сол кезеңдегі медициналық мүмкіндіктердің шектеулі болуы себебінен ол үлкен қатер төндірген.
Anadolu-дағы «Жұқпалы аурулар» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Шешек деген не?
Шешек — variola вирусы тудырған ауыр жұқпалы ауру. Жаһандық вакцинацияның арқасында табиғи шешек жойылып, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 1980 жылы оның жойылғанын жариялады. Көп елде жоспарлы шешек вакцинасы енді қолданылмайды, бірақ сақталған вирус және туыстас orthopox инфекцияларына байланысты қоғамдық денсаулық сақтау жүйелерінде дайындық жоспарлары бар.
Шешек кезінде қандай белгілер болуы мүмкін?
Тарихи шешек жоғары қызба, қатты әлсіздік және кейін беттен және аяқ-қолдан басталатын, кезең-кезеңімен көпіршік пен іріңді бөртпеге айналатын тығыз бөртпемен сипатталған.
Шешек неден пайда болады немесе кімдерде жиірек кездеседі?
Шешекті variola вирусы тудырады және ол адамнан адамға жақын қатынас пен тыныс тамшылары арқылы таралған. Табиғи берілу қазіргі кезде жоқ деп есептеледі.
Шешек қалай анықталады және емделеді?
Қазіргі жағдайда ықтимал шешекке күдік қоғамдық денсаулық сақтау төтенше жағдайы ретінде қаралады. Үлгілерді алу мен зертханалық растау арнайы биологиялық қауіпсіздік және мемлекеттік хаттамалармен жүргізіледі. Негізгі стратегия — қоғамдық денсаулық сақтау бақылауы, оқшаулау және арнайы дайындық жоспарлары. Кейбір вирусқа қарсы дәрілер стратегиялық қорларда болуы мүмкін, бірақ нақты қолдану ұлттық және халықаралық хаттамаларға тәуелді.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.