Пурпура — тері немесе шырышты қабыққа қан құйылуынан пайда болатын, басқанда түсі жоғалмайтын қызыл-күлгін дақтар. Ол жеке диагноз емес және тромбоцит проблемалары, тамыр қабынуы, инфекция, дәрілер немесе жарақатпен байланысты болуы мүмкін. Қызбамен және ауыр жалпы жағдаймен тез таралған бозармайтын бөртпе шұғыл медициналық көмекті қажет етеді.
Пурпура — тері астында немесе шырышты қабықтарда пайда болатын, ине ұшындай көлемнен бірнеше сантиметрге дейін өзгеретін, қызыл-күлгін түсті бөртпелермен сипатталатын қан кету түрі. Бұл зақымданулар теріні басқанда түссізденбейді, себебі қылтамырлардан сыртқа шыққан қан тіндер арасында жиналған. Пурпура әдетте дененің төменгі бөліктерінде байқалғанымен, жайылған жағдайларда бүкіл денеге таралуы мүмкін. Оның балаларда жиірек кездесетін түрлері болғанымен, кез келген жас тобына әсер етуі мүмкін. Астарындағы себеп кейде қарапайым жарақат болса, кейде ауыр жүйелік аурулардың белгісі болуы мүмкін. Әсіресе иммундық жүйе аурулары, тамыр қабынулары немесе қанның ұю бұзылыстары пурпураның дамуында рөл атқаруы мүмкін. Сондықтан пурпураны тек терідегі түс өзгерісі ретінде қарастырмай, мұқият назар аудару керек.
Пурпураның белгілері қандай?
Пурпура негізінен теріде көгерген дақтар түрінде көрінеді. Алайда астарындағы себепке қарай бұл жағдай басқа симптомдармен бірге жүруі мүмкін:
- Терідегі қызыл, күлгін немесе қоңырқай бөртпелер
- Бөртпелерді басқанда түсінің оңбауы
- Бір аймақта ине ұшындай кішкентай петехия іздері немесе үлкенірек экхимоз аймақтары
- Буындардағы ауыру немесе ісіну (әсіресе ГШП-да)
- Іштің ауыруы және ас қорыту жүйесінің бұзылыстары
- Зәрде қанның болуы (гематурия)
- Дене қызуының көтерілуі және әлсіздік сияқты жүйелік белгілер
Пурпураның қандай түрлері бар?
Клиникада пурпура көптеген кіші түрлерге бөлінуі мүмкін. Олардың кейбірі уақытша әрі зиянсыз болса, кейбірі ауыр медициналық араласуды қажет етуі мүмкін:
- Тромбоцитопениялық пурпура: Қандағы тромбоциттер санының азаюына байланысты пайда болады. Иммундық тромбоцитопениялық пурпура (ИТП) осы топқа жатады.
- Тромбоцитопениялық емес пурпура: Тромбоциттер саны қалыпты, алайда тамыр қабырғаларының зақымдануына байланысты дамиды.
- Геноха–Шёнлейн пурпурасы (ГШП): Балаларда жиі кездесетін, тамыр қабынуына байланысты пурпура түрі.
- Сенильді пурпура: Әдетте егде жастағы адамдарда терінің жұқаруы мен тамырлардың әлсіреуіне байланысты дамитын зиянсыз көгерулер.
- Жарақаттық пурпура: Соққыларға байланысты дамитын уақытша бөртпелер.
- Дәрілерге байланысты пурпура: Кейбір антибиотиктер, аспирин немесе химиотерапия дәрілері бұл жағдайға әкелуі мүмкін.
ГШП ауруы (Геноха–Шёнлейн пурпурасы) дегеніміз не?
Геноха–Шёнлейн пурпурасы (ГШП) — ұсақ қан тамырларының қабынуымен (васкулитпен) сипатталатын ауру және көбінесе балаларда кездеседі. Ауру әдетте жоғарғы тыныс жолдарының инфекцияларынан кейін басталады және иммундық жүйенің шамадан тыс жауабы нәтижесінде пайда болады. ГШП теріде күлгін түсті бөртпелермен көрінумен қатар, буындарға, ішекке және бүйрекке де әсер етуі мүмкін.
Терідегі бөртпелер әдетте аяқтарда, бөкседе және кейде қолдарда шоғырланады. Ауру аутоиммундық текті болғандықтан, иммундық жүйе өз тамыр құрылымына шабуыл жасап, осы қабыну көрінісін тудырады. ГШП жағдайларының көпшілігі өздігінен жазылғанымен, кейбір жағдайларда бүйректің зақымдануы сияқты ауыр асқынулар дамуы мүмкін. Сондықтан диагноз қойылған науқастар тұрақты бақылануы керек. ГШП жүйелік әсерлеріне байланысты пурпура түрлерінің ішінде ең мұқият назар аударуды қажет ететін түрлерінің бірі.
ГШП ауруы (Геноха–Шёнлейн пурпурасы) неліктен пайда болады?
Геноха–Шёнлейн пурпурасының нақты себебі белгісіз болғанымен, ауру иммундық жүйенің шамадан тыс әрекет етуімен дамиды деп есептеледі. Генетикалық бейімділік те маңызды рөл атқаруы мүмкін. Ауру әдетте қандай да бір қоздырғыш фактордан кейін пайда болады. Мұндай қоздырғыштардың қатарына мыналарды жатқызуға болады:
- Жоғарғы тыныс жолдарының инфекциялары (әсіресе стрептококк инфекциялары)
- Кейбір вирустық аурулар (мысалы, тұмау, аденовирус)
- Иммундық жүйеге әсер ететін дәрілер (антибиотиктер, қабынуға қарсы дәрілер)
- Вакциналар (әсіресе қызылша, паротит сияқты тірі вакциналардан кейін сирек жағдайларда тіркелген)
- Суық ауа райы және маусымдық өзгерістер
- Тағамдық аллергиялар немесе жәндіктердің шағуы
Бұл қоздырғыштар иммундық жүйені іске қосып, тамыр қабырғаларында антиденелердің жиналуына және қабынуға әкелуі мүмкін. Нәтижесінде тамырлардың өткізгіштігі артып, пурпуралық бөртпелер пайда болады. ГШП-ның себебі жойылғанның өзінде оның әсерлері біраз уақыт жалғасуы мүмкін.
ГШП ауруы қалай емделеді?
ГШП әдетте өздігінен жазылатын ауру болғанымен, ем белгілердің ауырлығына және жүйелік әсерлеріне қарай құрылады. Жеңіл жағдайларда тек симптомдарды бақылау жеткілікті болса, ауырырақ жағдайларда дәрі-дәрмекпен емдеу қажет болады. Емдеудегі негізгі тәсілдер:
- Демалыс: Тері бөртпелері мен буын ауырулары бар науқастарға демалыс ұсынылады.
- Кортикостероидтар: Іштің ауыруы, бүйректің зақымдануы немесе буынның қатты қабынуы сияқты жағдайларда преднизолон сияқты кортизон туындысы дәрілер тағайындалуы мүмкін.
- Бүйрек функцияларын бақылау: Зәр талдаулары арқылы ақуыздың шығуы немесе қан кету сияқты белгілердің бар-жоғы тексерілуі керек.
- Тұрақты бақылау: Әсіресе бүйрегі зақымданған науқастар ұзақ уақыт бақылануы керек, себебі кейбір науқастарда бүйректің үдемелі зақымдануы дамуы мүмкін.
ГШП-мен ауыратын науқастарда әдетте толық жазылу мүмкін; алайда қайталану қаупін де назардан тыс қалдыруға болмайды. Емдеу үдерісін жоспарлауда балалар ревматологиясы немесе нефрология сияқты салалардың көмегі қажет болуы мүмкін.
Пурпура қаупі қандай себептерден артады?
Пурпураның даму қаупі адамның жалпы денсаулық жағдайымен, иммундық жүйенің белсенділігімен және кейбір сыртқы факторлармен тығыз байланысты. Ол кез келген адамда кездесуі мүмкін жағдай болғанымен, кейбір адамдарда қауіп жоғарырақ. Бұл қауіп факторлары теріде пайда болатын қарапайым пурпураларды да, жүйелік аурулардың хабаршысы болатын неғұрлым ауыр пурпура түрлерін де қамтиды. Пурпура қаупін арттыратын негізгі факторлар:
- Егде жас: Жас ұлғайған сайын тамырлар жұқарып, тері астындағы май тіні азаяды, бұл тамырлардың оңай зақымдануына себеп болуы мүмкін.
- Кортизон және қанды сұйылтатын дәрілерді қолдану: Аспирин, гепарин, варфарин сияқты дәрілер қанның ұюын қиындатады және ең кішкентай соққылардың өзінде пурпура пайда болуы мүмкін.
- Дәнекер тін аурулары: Жүйелі қызыл жегі, ревматоидты артрит сияқты аутоиммундық аурулар тамырлардың зақымдануына әкеліп, пурпура қаупін арттыруы мүмкін.
- Тромбоциттердің азаюы (тромбоцитопения): Тромбоциттер санының азаюы қанның ұю қабілетін төмендетеді. Бұл жағдай әсіресе ИТП (иммундық тромбоцитопениялық пурпура) кезінде жиі кездеседі.
- Қатерлі ісік және химиотерапия: Гематологиялық қатерлі ісіктерде және оларды емдеу кезінде тромбоциттердің түзілуі бұзылуы мүмкін.
- Инфекциялар: Әсіресе менингококк инфекциясы, сепсис немесе вирустық инфекциялар пурпурамен көрінуі мүмкін.
- Генетикалық бейімділік және отбасылық тамыр сезімталдығы
- Дәрумен тапшылығы: Әсіресе C дәруменінің тапшылығында байқалатын цинга пурпурамен сипатталады.
Осы факторлардың біреуі немесе бірнешеуі бар адамдарда пурпураның пайда болу ықтималдығы артады. Сондықтан теріде себебі түсініксіз көгерулер пайда болғанда, әсіресе олар жайылған болса немесе басқа да белгілер қосарланса, міндетті түрде дәрігерге жүгіну керек. Астарындағы себеп ерте анықталса, ауыр салдарлардың алдын алуға болады.
Пурпура қалай емделеді?
Пурпураны емдеу осы тері астындағы қан кетулердің себебіне қарай анықталады. Яғни ем тек көгерулерді кетіруді ғана емес, сонымен бірге астарындағы ауруды бақылауға алуды да қамтиды. Ең алдымен пурпураның себебін анықтау керек. Ол үшін науқастың толық медициналық анамнезі жиналады, физикалық тексеру жүргізіледі және қажет болса жалпы қан талдауы, тромбоцит деңгейі, қан кету уақыты, қанның ұю талдаулары, бүйрек және бауыр функциясының талдаулары сияқты зертханалық зерттеулерге жүгінеді. Иммунологиялық немесе жүйелік ауруға күдік туындаса, қосымша зерттеулер де қажет болуы мүмкін.
Егер пурпура қарапайым жарақаттарға байланысты дамыса және оның астарында ауыр себеп болмаса, ем көбінесе қажет емес. Уақыт өте келе өздігінен жазылады. Бұл кезеңде тері аймағын қорғап, шамадан тыс қысымнан немесе соққыдан аулақ болу керек. Алайда пурпура тромбоциттердің азаюына байланысты пайда болса, астарындағы себепке қарай арнайы емдеу үдерісі басталады. Мысалы, иммундық тромбоцитопениялық пурпура (ИТП) сияқты жағдай болса, кортикостероид дәрілер, иммуноглобулинмен емдеу немесе сирек жағдайларда спленэктомия (көкбауырды алып тастау) сияқты әдістер қолданылуы мүмкін.
Геноха–Шёнлейн пурпурасы сияқты васкулит түрлерінде ем симптомдарға қарай өзгереді. Әдетте демалыс, сұйықтықты мол ішу және қажет болса стероидты емес қабынуға қарсы дәрілермен (ҚҚСД) ауыруды бақылау қамтамасыз етіледі. Ауыр жағдайларда кортизонмен емдеуге жүгінуге болады. Астарында инфекция болса — антибиотик, дәрумен тапшылығы болса, толықтыру емі беріледі. Қатерлі ісікке немесе сүйек кемігі ауруларына байланысты пурпура жағдайларында гематолог маман жоспарлаған кешенді емдеу үдерісі қажет.
Anadolu-дағы «Дерматология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Пурпураның белгілері қандай?
Пурпуралық зақымдар ұсақ петехиялардан үлкен көгеруге ұқсас дақтарға дейін болуы мүмкін. Себебіне қарай буын ауруы, іш симптомдары, қызба немесе басқа жерден қан кетумен қатар жүруі мүмкін. Сыртқы көрініс диагнозды жалғыз өзі растамайды.
Пурпураның қандай түрлері бар?
Пурпура механизміне қарай жіктеледі. Тромбоцитопениялық пурпура тромбоцит саны азайғанда немесе қызметі бұзылғанда дамиды; басқа түрлері қан тамырлары, ұю бұзылыстары немесе басқа себептермен байланысты болуы мүмкін. Диагноз үшін клиникалық бағалау қажет.
IgA васкулиті (Генох–Шенлейн пурпурасы) дегеніміз не?
IgA васкулиті — көбіне балаларға әсер ететін, бірақ ересектерде де кездесетін ұсақ тамырлардың қабынуы. Әдетте аяқ пен бөкседе сипап сезілетін пурпуралық бөртпе, буын және іш ауыруы, кейде бүйрек зақымы болады.
IgA васкулитінің себебі неде?
Нақты қоздырғыш жиі анықталмайды және кейде жоғарғы тыныс жолы инфекциясынан кейін пайда болады. Диагноз тек бөртпенің көрінісіне емес, жалпы симптомдарға, тексеруге және қажет зерттеулерге негізделеді.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.