Иммундық тромбоцитопения (ITP) — иммундық жүйе қандағы тромбоциттер санын азайтатын аутоиммундық бұзылыс. Соның салдарынан көгеру немесе қан кетуге бейімділік артады. Кейбір адамдарда симптом болмайды, басқаларында петехия, мұрыннан қан кету немесе етеккірдің күшеюі байқалады. Ем қан кету дәрежесіне, тромбоцит санына және жеке қауіпке байланысты.
Иммундық тромбоцитопениялық пурпура (ITP) – иммундық жүйенің тромбоциттерге шабуыл жасауы салдарынан пайда болатын қан ауруы. Тромбоциттер – қанның ұюын қамтамасыз ететін жасушалар. Олардың деңгейінің төмендеуі терідегі көгерулерге, қан кетуге және басқа да ауыр денсаулық проблемаларына әкелуі мүмкін. ITP әдетте иммундық жүйеден туындайтын ақау ретінде анықталады. Ол жедел немесе созылмалы түрде өтетін ауру.
ITP ауруы дегеніміз не?
Бұл иммундық жүйенің қателесіп өз тромбоциттеріне шабуыл жасауы нәтижесінде тромбоцит деңгейінің төмендеуімен сипатталатын сирек қан ауруы. Тромбоциттер – ағзадағы қан кетуді бақылауға мүмкіндік беретін ұю жасушалары. ITP жедел және созылмалы ITP деп екі негізгі түрде кездеседі. Жедел ITP әсіресе балаларда жиірек кездеседі. Әдетте вирустық инфекциядан кейін қысқа мерзімді түрде пайда болады. Көбінесе ересектерде кездесетін созылмалы ITP алты айдан ұзаққа созылуы мүмкін. Аурудың негізгі механизмі – иммундық жүйенің қателесіп тромбоциттерді нысанаға алып, антиденелер өндіруі. Бұл антиденелер тромбоциттердің көкбауырда немесе басқа мүшелерде ыдырауын жеделдетеді. Тромбоциттердің қалыпты деңгейі 150.000–400.000/мм³ аралығында болса, ITP-мен ауыратын науқастарда бұл көрсеткіш 20.000/мм³-ден төмен түсуі мүмкін. Бұл айтарлықтай төмендеу қан кетуге бейімділікті арттырады. Әсіресе ауыр жағдайларда ішкі мүшелерде қан кетуге әкелуі мүмкін.
ITP ауруының белгілері қандай?
Жеңіл жағдайларда симптомдарды байқау қиын болуы мүмкін. Алайда тромбоциттер айтарлықтай төмендеген жағдайларда айқын әрі өмірге қауіп төндіруі мүмкін қан кетулер пайда болуы ықтимал. Тромбоциттердің азаюы қанның ұю механизмін әлсіретіп, ағзада қан кетулердің пайда болуына себеп болады. Бұл жағдай әдетте теріде және шырышты қабықтарда байқалатын қан кетуге бейімділікпен танылады. ITP ауруының белгілерін былай атауға болады:
- Терідегі көгерулер (пурпура): Ағзада ешқандай соққысыз пайда болатын көгерулер ITP-нің ең жиі кездесетін белгілерінің бірі. Бұл көгерулер әдетте аяқта, қолда немесе денеде байқалады және шамалы соққыдан да оңай пайда болады.
- Нүкте тәрізді қан құйылулар (петехия): Тері астында түйреуіштің басындай қызыл немесе күлгін нүктелер түріндегі қан құйылулар пайда болуы мүмкін. Петехия әдетте тобық пен аяқта айқынырақ болады.
- Мұрыннан қан кету (эпистаксис): Себепсіз немесе жеңіл жарақаттан басталатын мұрыннан қан кету – ITP-мен ауыратын науқастарда жиі кездесетін белгілердің бірі. Қан кету әдетте ұзаққа созылады және оны тоқтату қиын.
- Қызыл иектің қанауы: Әсіресе тіс тазалағанда немесе тамақ ішкенде пайда болатын қызыл иектің қанауы тромбоцит деңгейінің төмендігінің тағы бір жиі белгісі.
- Етеккір қан кетуінің күшеюі: Әйелдерде етеккір кезінде қалыптыдан мол әрі ұзаққа созылатын қан кетулер байқалуы мүмкін.
- Тері астына қан құйылу (экхимоз): Үлкенірек әрі кең аймақта байқалатын қан құйылулар теріде көкшіл-қара түсті із қалдыруы мүмкін.
- Ішек пен несеп жолдарынан қан кету: Ауыр жағдайларда нәжісте немесе несепте қан байқалуы мүмкін. Бұл жедел араласуды қажет ететін ішкі қан кетудің ықтималдығын көрсетуі мүмкін.
- Бассүйекішілік қан кету (миға қан құйылу): Сирек кездескенімен, тромбоциттері айтарлықтай төмен науқастарда бассүйекішілік қан кету сияқты өмірге қауіп төндіретін жағдайлар орын алуы мүмкін. Бұл әдетте бас ауыруы, есінен тану немесе неврологиялық симптомдармен көрінеді.
- Шаршау және әлсіздік: Созылмалы ITP-мен ауыратын науқастарда тұрақты қан жоғалтуға байланысты шаршау, әлсіздік және төзімділіктің төмендеуі байқалуы мүмкін.
- Қан аралас құсу немесе жөтел: Неғұрлым ауыр жағдайларда асқазаннан немесе өкпеден қан кетуге байланысты қан құсу немесе қан аралас қақырық сияқты белгілер пайда болуы мүмкін.
Аурудың белгілерін көбінесе басқа аурулармен шатастыруға болады. Сондықтан ерте диагностика мен тұрақты медициналық бақылау аурудың әсерлерін барынша азайту және ықтимал асқынулардың алдын алу үшін маңызды.
ITP ауруының себептері қандай?
Иммундық жүйе тромбоциттерді бөгде қауіп ретінде қабылдайды. Оларды жою үшін антиденелер өндіреді. Бұл үдеріс тромбоцит деңгейінің төмендеуіне және қан кетуге бейімділікке әкеледі. ITP-нің нақты себебін әрдайым анықтау мүмкін емес. Кейбір жағдайларда инфекциялар, дәрілер немесе иммундық жүйенің бұзылыстары ауруды қоздыратын факторлар болуы мүмкін. ITP ауруының ықтимал себептерін былай атауға болады:
- Инфекциялар: Әсіресе балаларда кездесетін жедел ITP көбінесе вирустық инфекциялардан кейін пайда болады. Желшешек, қызылша, гепатит С және АИТВ сияқты инфекциялар иммундық жүйенің тромбоциттерге шабуыл жасауына себеп болуы мүмкін.
- Иммундық жүйе аурулары: Жүйелі қызыл жегі (SLE), ревматоидты артрит сияқты аутоиммундық аурулар иммундық жүйені әлсіретіп, ITP-нің дамуына жол ашуы мүмкін.
- Кейбір дәрілер: Қанды сұйылтатын дәрілер, антибиотиктер және кейбір химиотерапиялық препараттар сияқты дәрілер иммундық жүйенің тромбоциттерге қарсы жауап беруін қоздыруы мүмкін.
- Генетикалық бейімділік: Отбасында аутоиммундық аурулар болған адамдарда ITP-нің даму қаупі жоғарырақ болуы мүмкін. Генетикалық факторлар аурудың ағымы мен ауырлығына әсер етуі мүмкін деп есептеледі.
- Жүктілік: Жүктілік кезіндегі иммундық жүйе өзгерістері сирек болса да ITP-нің пайда болуына себеп болуы мүмкін. Бұл жағдай әдетте жүктіліктің соңғы кезеңдерінде немесе босанғаннан кейінгі кезеңде байқалады.
- Лимфома және лейкоз: Қан және лимфа жүйесіне қатысты кейбір обыр түрлері ITP-нің дамуына себеп болуы мүмкін факторлардың қатарына жатады.
- Токсиндер және химиялық заттар: Кейбір улы химиялық заттардың әсері иммундық жүйеде теңгерімсіздік тудырып, тромбоциттердің төмендеуіне әкелуі мүмкін.
- Вакциналар: Өте сирек жағдайларда қызылша–паротит–қызамыққа (MMR) қарсы вакцина сияқты тірі вирустық вакциналардан кейін ITP-нің дамығаны тіркелген. Алайда бұл қауіп өте төмен.
ITP ауруының диагнозы қалай қойылады?
Диагноз науқастың шағымдарын, физикалық тексеру нәтижелерін және зертханалық талдауларды бағалау арқылы қойылады. Алайда ITP-ні басқа аурулардан ажырату қажет болғандықтан, бұл үдеріс жан-жақты зерттеуді талап етеді. Аурудың ең айқын ерекшелігі – тромбоцит санының төмендігі. Бұл жағдай әдетте қан талдауларымен анықталады. Сонымен бірге ITP диагнозын қою үшін симптомдарды тудыратын басқа ауру немесе фактордың жоқ екеніне көз жеткізу қажет. Диагностикадағы ең маңызды қадам – қан талдаулары. Жалпы қан талдауы (CBC) тромбоцит деңгейін өлшеу арқылы аурудың негізгі көрсеткіші – тромбоциттердің төмендігін растайды. Қалыпты жағдайда 150.000–400.000/мм³ аралығында болатын тромбоцит деңгейі ITP-мен ауыратын науқастарда әдетте 20.000/мм³-ден төмен түседі. Алайда бұл жағдай басқа ауруларда да кездесуі мүмкін болғандықтан, қосымша зерттеулер қажет болады.
ITP ауруы қалай емделеді?
Ем аурудың ауырлығына, тромбоцит деңгейіне және науқастың жалпы денсаулық жағдайына қарай құрылады. Жеңіл жағдайларда ем қажет болмауы мүмкін. Себебі кейбір науқастарда тромбоцит деңгейі тым төмендемей және ауыр қан кету қаупі туындамай-ақ ауруды бақылауда ұстауға болады. Алайда ауыр жағдайларда тромбоцит деңгейін көтеру және қан кету қаупінің алдын алу үшін түрлі ем әдістері қолданылады.
ITP ауруы кезінде тамақтану қандай болуы керек?
Дұрыс тамақтану жоспары иммундық жүйені нығайтуға және тромбоцит деңгейін теңестіруге көмектесуі мүмкін. Тікелей ем әдісі болмаса да, салауатты тамақтану әдеттері аурудың ағымына оң ықпал етеді. Сонымен қатар жанама әсерлерді басқаруда тиімді болуы мүмкін. ITP-мен ауыратын науқастарға иммундық жүйені қолдайтын тағамдарға көңіл бөлу және қан кетуді қоздыруы мүмкін зиянды тағамдардан аулақ болу ұсынылады. ITP-мен ауыратын науқастар тамақтану бағдарламасына қатысты төмендегі кеңестерді пайдалана алады:
- Тамаққа талшыққа бай өнімдерді қосу арқылы ас қорыту жүйесін қолдау керек.
- Ақуызы мол тағамдарды таңдау арқылы ағзаның қалпына келуін жеделдетуге болады.
- Дәрігермен немесе диетологпен бірлесе отырып, жеке диета жоспарын құру ұсынылады.
Anadolu Medical Center редакциялық алқасы
Anadolu-дағы «Гематология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
ITP дегеніміз не?
ITP — антиденелер мен иммундық жасушалар тромбоциттердің көбірек бұзылуына және олардың түзілуінің төмендеуіне ықпал ететін аутоиммундық жағдай. Тромбоциттер қанның ұюына көмектесетіндіктен, өте төмен деңгей қан кету қаупін арттырады. Нәтижелердің маңызы симптомдардың ұзақтығы, тексеру және қажет болғанда басқа зерттеулермен бірге бағаланады.
ITP белгілері қандай?
Жеңіл көгеру, петехия деп аталатын нүктелік қызыл-күлгін дақтар, мұрыннан немесе қызыл иектен қан кету, етеккірдің көп келуі және кіші жарақаттан кейін ұзақ қан кету болуы мүмкін. Белгілердің клиникалық маңызы олардың тұрақтылығына және жалпы жағдайға байланысты.
ITP неден пайда болады?
Көп жағдайда нақты бір себеп анықталмайды. ITP вирустық инфекциядан кейін, басқа аутоиммундық аурулармен, жүктілікпен немесе белгілі бір дәрілер және иммундық бұзылыстармен байланысты пайда болуы мүмкін. Нақты себепті бағалау клиникалық контексті қажет етеді.
ITP қалай анықталады?
Жалпы қан талдауы тромбоцитопенияны растайды, ал қан жағындысы тромбоциттердің жабысып қалуын немесе басқа қан бұзылыстарын жоққа шығаруға көмектеседі. Медицина мамандары дәрілерді, инфекцияларды, бауыр ауруларын және басқа ықтимал себептерді бағалайды.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.
