Эмфизема — өкпедегі ауа қапшықтары біртіндеп зақымдалып, тиімді газ алмасу төмендейтін созылмалы обструктивті өкпе ауруының бір түрі. Ең жиі себеп — темекі шегу, бірақ басқа ингаляциялық әсерлер және сирек генетикалық факторлар да ықпал етеді. Ентігу уақыт өте күшеюі мүмкін; ем темекіні тоқтатуға, ингаляциялық дәрілерге, өкпелік оңалтуға және өршулердің алдын алуға бағытталады.
Эмфизема — өкпе тініне тікелей әсер ететін және уақыт өте келе қайтымсыз зақымға әкелуі мүмкін ауыр тыныс алу жолдарының ауруы. Әдетте баяу дамитын бұл ауру алғашқы кезеңдерде жеңіл ентігу сияқты белгілермен көрініс берсе, кейінгі сатыларда күнделікті өмірді айтарлықтай шектейтін жағдайға айналуы мүмкін. Көбінесе өкпенің созылмалы обструктивті ауруы (ӨСОА) аясында қарастырылады. Эмфизема ерте анықталмаса, өкпенің оттегін қабылдау қабілетін тұрақты түрде төмендетуі мүмкін.
Эмфизема дегеніміз не?
Эмфизема — өкпедегі альвеолалар деп аталатын ауа көпіршіктерінің құрылымы бұзылып, серпімділігін жоғалтуы нәтижесінде пайда болатын созылмалы өкпе ауруы. Сау өкпеде альвеолалар дем алу және дем шығару кезінде кеңейіп, тарыла алса, эмфизема дамығанда бұл құрылым тұрақты түрде кеңейіп, ішкі қабырғалары бұзылады. Бұл жағдай оттегінің қанға өтуін қиындатып, көмірқышқыл газының жеткілікті шығарылмауына әкеледі. Науқаста әсіресе күш түскенде айқындалатын ентігу басталады. Эмфизема әдетте үдемелі ауру. Ерте кезеңде анықталмаса, өкпе функциясының жоғалуы бірте-бірте арта береді.
Эмфиземаның қандай түрлері бар?
Эмфизема өкпедегі зақымданудың сипатына және зақымданған альвеолалардың таралуына қарай әртүрлі түрлерге бөлінеді. Бұл жіктеу аурудың ағымын және оның негізіндегі себептерді түсінуде маңызды.
Эмфиземаның негізгі түрлерін былай атауға болады:
- Центриацинарлық эмфизема: Ең жиі кездесетін түрі. Өкпенің жоғарғы бөліктерін көбірек зақымдайды.
- Панлобулярлық (панацинарлық) эмфизема: Өкпе тінінің бүкіл көлемінде жайылған зақым байқалады. Альфа-1 антитрипсин тапшылығы сияқты генетикалық себептермен байланысты.
- Парасептальды эмфизема: Өкпенің шеткі бөліктерінде және плевраға жақын аймақтарда дамиды. Өздігінен болатын пневмоторакс қаупін арттыруы мүмкін.
- Бейберекет (иррегулярлық) эмфизема: Әдетте бұрынғы инфекцияларға немесе өкпе тініндегі тыртықтарға байланысты дамиды.
Өкпедегі эмфизема дегеніміз не?
Өкпедегі эмфизема альвеолалар санының азаюын және қалған ауа көпіршіктерінің қызметін жоғалтуын білдіреді. Бұл жағдай өкпенің «ауаға толы, бірақ оттегі жағынан жеткіліксіз» күйге түсуіне әкеледі. Ауа өкпеде қамалып қалады, дем шығару қиындайды және адам толық дем ала алмай тұрғандай сезінеді. Өкпедегі бұл құрылымдық бұзылыс қайтымсыз сипатқа ие. Сондықтан эмфизема тек симптомдарын бақылауға алуға болатын, бірақ толық емдеп жазуға болмайтын созылмалы ауру ретінде қарастырылады.
Эмфизема неден пайда болады?
Эмфиземаның дамуындағы ең айқын фактор — өкпенің ұзақ жылдар бойы зиянды деммен жұтылатын заттардың әсеріне ұшырауы. Бұл заттар өкпенің негізгі құрылымдық бірлігі болып табылатын альвеолалардың серпімділігін уақыт өте келе төмендетіп, газ алмасуын бұзады. Үнемі тітіркенетін өкпе тінінде қалпына келтіру тетіктері жеткіліксіз болып қалады. Тұрақты құрылымдық зақым пайда болады. Сонымен қатар қоршаған орта жағдайлары мен кейбір жеке бейімділіктер де бұл үдерісті жеделдетуі мүмкін.
Эмфиземаға әкелуі мүмкін негізгі себептер:
- Ауаның ластануы және зиянды газдар
- Кәсіби шаң мен химиялық заттардың әсері
- Альфа-1 антитрипсин тапшылығы сияқты генетикалық аурулар
- Қайталанатын өкпе инфекциялары
Эмфиземаның белгілері қандай?
Эмфиземаның белгілері әдетте баяу әрі байқаусыз басталады. Алғашқы кезеңде жеңіл күш түскенде пайда болатын ентігу уақыт өте келе тыныштық күйінде де сезілетін болады. Ауру өршіген сайын адамның өмір сапасы айтарлықтай төмендейді.
Эмфиземаның ең жиі кездесетін белгілерін былай атауға болады:
- Ентігу
- Ұзарған және қиын дем шығару
- Кеудеде қысылу сезімі
- Созылмалы жөтел
- Әлсіздік және тез шаршау
- Кейінгі сатыларда салмақ жоғалту
- Ерін мен саусақ ұштарының көгеруі
Эмфизема қалай анықталады?
Эмфизема диагнозы науқастың шағымдары мен қауіп факторларын бағалау арқылы қойылады. Физикалық тексеруден кейін сыртқы тыныс алу функциясын зерттеу (спирометрия) жүргізіледі. Өкпе рентгенографиясы және компьютерлік томография альвеолалардың зақымдануын және өкпе тініндегі өзгерістерді анық көрсете алады. Қажет болған жағдайда қан газдарын талдау арқылы қандағы оттегі мен көмірқышқыл газының деңгейі өлшенеді.
Эмфизема қалай емделеді?
Эмфиземаның түпкілікті емі жоқ. Алайда аурудың өршуін баяулатып, симптомдарды азайтуға болады. Емдеудің негізгі мақсаты — тыныс алу қабілетін сақтау және өмір сапасын арттыру. Бронходилататор дәрілер, ингаляциялық ем, оттегімен демеу және тыныс алу оңалтуы қолданылуы мүмкін. Асқынған жағдайларда хирургиялық нұсқалар қарастырылуы мүмкін.
Эмфизема ауруынан сақтану жолдары
Эмфиземадан сақтанудың ең тиімді жолы — қауіп факторларынан мүмкіндігінше аулақ болу. Өкпенің табиғи қорғаныс тетігін сақтау үшін тұрақты жаттығу жасау, теңгерімді тамақтану және жалпы иммундық жүйені мықты ұстау маңызды. Ерте кезеңде пайда болған тыныс алу шағымдарына мән беріп, медициналық мекемелерге жүгіну аурудың өршіп кетпей тұрып анықталуына ықпал етеді.
Сақтану үшін қабылдауға болатын шараларды былай атауға болады:
- Ауа қатты ластанған ортада бетперде кию
- Кәсіби әсерлер кезінде қорғаныс құралдарын қолдану
- Тыныс жолдарының инфекцияларына мән беру
- Тұрақты денсаулық тексерулерін назардан тыс қалдырмау
Эмфизема туралы жиі қойылатын сұрақтар
Эмфизема толық жазыла ма?
Эмфизема — қайтымсыз өкпе ауруы. Толық жазылуы мүмкін емес. Алайда ерте диагноз және дұрыс емдеу арқылы аурудың өршуін баяулатуға болады. Тиісті өмір салтын өзгерту арқылы белгілерді бақылауға алуға болады.
Эмфизема ӨСОА-мен бірдей ауру ма?
Эмфизема мен ӨСОА бірдей ауру емес. Алайда олар бір-бірімен тығыз байланысты. Эмфизема ӨСОА-ның түрлерінің бірі ретінде қарастырылады. Көптеген науқастарда созылмалы бронхитпен қатар өтуі мүмкін.
Эмфиземамен ауыратындар қалыпты өмір сүре ала ма?
Аурудың сатысына және емге бейімделуге байланысты эмфиземамен ауыратын адамдар белсенді өмір сүре алады. Бұл тұрғыда тұрақты ем маңызды. Ерте кезеңде диагноз қойылған адамдарда өмір сапасы жоғарырақ болады.
Эмфизема генетикалық ауру ма?
Эмфизема көбінесе қоршаған орта факторларына байланысты дамиды. Алайда кейбір сирек жағдайларда генетикалық себептер рөл атқарады. Альфа-1 антитрипсин тапшылығы осыған мысал бола алады. Мұндай адамдарда ауру ертерек жаста пайда болуы мүмкін.
Эмфизема өршісе не болады?
Өршіген эмфизема ентігудің күшеюіне және күнделікті әрекеттердің қиындауына әкеледі. Өкпенің оттегі сыйымдылығы азаяды және оттегімен емдеу қажет болуы мүмкін. Сондықтан тұрақты бақылау қажет.
Anadolu-дағы «Пульмонология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Эмфизема деген не?
Эмфизема — өкпедегі ауа қапшықтары біртіндеп зақымдалып, тиімді газ алмасу төмендейтін созылмалы обструктивті өкпе ауруының бір түрі. Ең жиі себеп — темекі шегу, бірақ басқа ингаляциялық әсерлер және сирек генетикалық факторлар да ықпал етеді. Ентігу уақыт өте күшеюі мүмкін; ем темекіні тоқтатуға, ингаляциялық дәрілерге, өкпелік оңалтуға және өршулердің алдын алуға бағытталады.
Эмфизема кезінде қандай белгілер болуы мүмкін?
Негізгі белгі — күш түскенде басталып, уақыт өте күнделікті әрекетте де байқалатын ентігу. Жөтел, сырыл, төзімділіктің төмендеуі және салмақ жоғалту сияқты COPD белгілері де болуы мүмкін.
Эмфизема неден пайда болады немесе кімдерде жиірек кездеседі?
Темекі түтіні ең маңызды себеп болып табылады. Ұзақ мерзімді шаң, түтін және кәсіби әсерлер, сондай-ақ сирек alpha-1 antitrypsin тапшылығы эмфиземаға әкелуі мүмкін.
Эмфизема қалай анықталады және емделеді?
Спирометрия ауа ағымының тұрақты шектелуін бағалайды. Кеуде CT эмфизематоздық өзгерістерді көрсете алады; оттегі деңгейі және alpha-1 antitrypsin тесті таңдалған науқастарда қажет болуы мүмкін. Темекіні тоқтату аурудың үдеуін баяулатуда аса маңызды. Ингаляциялық бронходилататорлар, өкпелік оңалту, вакцинация, өршулерді емдеу және көрсетілім болса ұзақ мерзімді оттегі қолданылады; кейбір ауыр жағдайларда көлемді азайту процедуралары немесе трансплантация қарастырылады.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.