Пириформис синдромына күдік болғанда симптомдардың сипаты, анамнез, тексеру және қажет зерттеулер бірге бағаланады. Емнің мақсаты, күтілетін пайдасы және баламалары пациентке түсінікті болуы тиіс. Басқару тәсілі клиникалық көрініске және адамның белсенділік мақсаттарына қарай таңдалады. Диагностика мен емдеу нақты себепке, симптомдардың ауырлығына және адамның жалпы денсаулығына қарай жеке жоспарланады.
Пириформис синдромы — бел мен жамбас аймағында ауырсыну тудыратын, бірақ көбінесе омыртқааралық диск жарығымен шатастырылатын маңызды бұлшықет-жүйке қысылу синдромы. Жамбас аймағында орналасқан алмұрт тәрізді бұлшықеттің (пириформис бұлшықетінің) керілуі немесе спазмы салдарынан осы бұлшықеттің дәл астынан өтетін шонданай жүйкесі қысымға ұшырайды. Шонданай жүйкесі ағзадағы ең ұзын жүйке болғандықтан, ол қысылғанда ауырсыну тек жамбаста қалмайды, аяққа және табанға дейін таралуы мүмкін. Сондықтан пириформис синдромы өмір сапасын айтарлықтай төмендететін, күнделікті әрекеттерді қиындататын және созылмалы түрге өткенде елеулі жайсыздық тудыратын жағдай. Ол әдетте ұзақ уақыт отыратын адамдарда, жүргізушілерде, спортшыларда немесе кенеттен шамадан тыс күш түсетін адамдарда пайда болады. Белгілеріне жамбастан аяққа таралатын ауырсыну, ұю, шымырлау және қозғалыстың шектелуі жатады. Ерте диагноз және тиісті ем арқылы бұл синдромды бақылауға алуға болады, алайда назардан тыс қалса, ауырсыну созылмалы түрге өтіп, еңбек қабілетінің жоғалуына әкелуі мүмкін. Физиотерапия, жаттығулар және өмір салтын реттеу арқылы айтарлықтай жақсаруға қол жеткізуге болады.
Пириформис синдромы дегеніміз не?
Пириформис синдромы — жамбас аймағында орналасқан пириформис бұлшықетінің керілуі, спазмы немесе қалыпсыз жұмыс істеуі салдарынан шонданай жүйкесін қысуы нәтижесінде дамитын клиникалық жағдай. Шонданай жүйкесі бел аймағынан басталып, аяқтарға дейін созылады және осы жүйкеге түсетін қысым науқаста белден жамбасқа, одан әрі аяққа таралатын ауырсыну тудырады. Көбінесе омыртқааралық диск жарығымен шатастырылатын бұл синдром көбіне жамбастағы ауырсынумен және қозғалыстың шектелуімен көрініс береді. Ұзақ уақыт отыру, ауыр жүк көтеру, кенет қозғалыстар немесе бұлшықеттің қайталамалы зорығуы синдромды қоздыруы мүмкін.
Пириформис синдромы неліктен пайда болады?
Ең негізгі себебі — пириформис бұлшықетінің керіліп, шонданай жүйкесін қысуы. Бұл жағдай жарақаттарға, спорттық жарақаттарға, шамадан тыс дене белсенділігіне немесе ұзақ уақыт қозғалыссыз қалуға байланысты дамуы мүмкін. Әсіресе ұзақ уақыт отыратын адамдарда, жүргізушілерде және жаттығуларды дұрыс орындамайтын спортшыларда жиірек кездеседі. Сонымен қатар жамбас аймағына тікелей тиген соққылар, хирургиялық араласулар немесе бұлшықеттер теңгерімсіздігі де себеп болуы мүмкін. Кейбір адамдарда анатомиялық ерекшеліктер де шонданай жүйкесінің осы бұлшықеттің астынан немесе ішінен өтуіне себеп болып, синдромға бейімділік тудырады.
Пириформис синдромының белгілері қандай?
Пириформис синдромының белгілері көбінесе шонданай жүйкесінің қысылуына байланысты. Науқастар әсіресе жамбас пен аяқ аймағындағы қатты ауырсынуға шағымданады. Отыру, баспалдақпен көтерілу немесе ұзақ жүру белгілерді күшейтуі мүмкін. Омыртқааралық диск жарығымен шатастырылуы мүмкін болғандықтан, ажыратушы белгілердің маңызы зор.
Пириформис синдромының белгілерін былай тізуге болады:
- Жамбастан аяққа таралатын ауырсыну
- Ұзақ уақыт отырғанда күшейетін жайсыздық
- Жүргенде немесе жүгіргенде қиналу
- Аяқтағы ұю, шымырлау немесе күйдіру сезімі
- Жамбастағы қысым сезімі немесе қатаю
- Қозғалыстың шектелуі және ақсауға бейімділік
Пириформис синдромы қалай анықталады?
Диагноз көбінесе клиникалық белгілер мен науқастың егжей-тегжейлі анамнезі негізінде қойылады. Өйткені бейнелеу әдістері (МРТ, томография) бұлшықеттің жүйкені қысып тұрғанын әрдайым анық көрсете бермейді. Дәрігер науқастың шағымдарын тыңдап, әсіресе жамбас пен аяқ арасындағы ауырсыну тарихына назар аударады. Физикалық тексеру кезінде пириформис бұлшықетінің үстін басқанда ауырсынудың қозуы диагнозды қолдайтын маңызды белгі болып табылады. Сонымен қатар «пириформис тесті» деп аталатын, аяқ қозғалыстары кезінде ауырсынудың күшеюі диагноз қоюда бағыт береді. Омыртқааралық диск жарығы сияқты аурулармен шатастырмау үшін МРТ және ЭМГ сияқты әдістермен ажыратпалы диагностика жүргізілуі мүмкін. Ерте диагноз қою емнің сәттілігін арттырады.
Пириформис синдромын емдеу
Пириформис синдромын емдеудегі мақсат — бұлшықет спазмын жою, жүйкеге түсетін қысымды азайту және ауырсынуды бақылауға алу. Бірінші сатыда демалыс, жылу қолдану және дәрілік ем қолданылады. Бұлшықетті босаңсытатын, қабынуға қарсы және ауырсынуды басатын дәрілер белгілерді жеңілдетуге көмектеседі. Физиотерапия бағдарламалары бұлшықеттің иілгіштігін арттырып, ұзақ мерзімді жақсаруды қамтамасыз етеді. Қажет болған жағдайда инъекция әдістерімен бұлшықетті босаңсытуға болады. Ал хирургиялық ем өте сирек және емге төзімді жағдайларда ғана қарастырылады. Науқастардың көпшілігі жаттығулар, өмір салтын реттеу және физиотерапия арқылы сауығады.
Пириформис синдромының алдын алу жолдары
Дұрыс өмір салты әдеттері мен бұлшықет денсаулығын қолдайтын жаттығулар арқылы оның алдын едәуір алуға болады. Әсіресе ұзақ уақыт отырудан аулақ болу, тұрақты созылу жаттығуларын жасау және спорт кезінде дұрыс техниканы қолдану қауіпті азайтады. Сонымен қатар дене салмағын қалыпты ұстау және бұлшықет теңгерімін сақтау да маңызды.
Пириформис синдромының алдын алу жолдары мыналар:
- Ұзақ уақыт қозғалыссыз қалудан аулақ болу
- Тұрақты созылу және керілу жаттығуларын жасау
- Спорт кезінде қыздыру жаттығуларына және дұрыс техникаға мән беру
- Артық салмақтан аулақ болу
- Жамбас пен бел бұлшықеттерін нығайтатын жаттығуларды енгізу
- Шаршататын әрекеттерден кейін бұлшықеттерге демалыс беру
Пириформис синдромына арналған жаттығулар
Пириформис синдромын емдеуде жаттығулардың маңызы зор. Өйткені олар арқылы бұлшықеттің иілгіштігін арттыруға, жүйкеге түсетін қысымды азайтуға және ауырсынуды жеңілдетуге болады. Бұл жаттығулар тұрақты орындалғанда қазіргі шағымдар азаяды әрі олардың қайта пайда болуының алды алынады. Жаттығулар әдетте созуға және нығайтуға бағытталған.
Науқастарға ұсынылатын жаттығулар мыналар:
- Пириформисті созу жаттығуы: Шалқасынан жатып, бір аяқты екінші аяқтың үстіне қойып, кеудеге қарай тарту.
- Жамбасты созу: Отырған қалыпта бір аяқты екінші тізенің үстіне қойып, алға қарай еңкею.
- Санның артқы бұлшықеттерін созу: Тұрған немесе отырған күйде аяқты түзу ұстап, артқы бұлшықеттерді созу.
- «Көпір» жаттығуы: Шалқасынан жатып, тізелерді бүгіп, жамбасты жоғары көтеру.
- Аяқты бүйірге көтеру: Жамбас бұлшықеттерін нығайту үшін бүйірімен жатқан қалыпта аяқты жоғары көтеру.
- Массаждық білікпен (foam roller) массаж: Бұлшықеттің үстімен домалату арқылы босаңсуға қол жеткізу.
Пириформис синдромы қанша уақытқа созылады?
Жеңіл жағдайларда бірнеше апта ішінде сауығуға болады, ал созылмалы түрге өткен жағдайларда шағымдар айлар бойы сақталуы мүмкін. Тұрақты физиотерапия, жаттығулар және дәрілерді қолдану бұл үдерісті жеделдетеді. Ал емделмеген жағдайда синдром ұзаққа созылып, өмір сапасын айтарлықтай төмендетеді. Сондықтан диагноз неғұрлым ерте қойылып, ем неғұрлым ерте басталса, сауығу уақыты соғұрлым қысқа болады. Әдетте дұрыс емнің арқасында 4–8 апта ішінде айтарлықтай жақсару байқалады, алайда ауыр жағдайларда бұл мерзім ұзағырақ болуы мүмкін.
Пириформис синдромы қай жерге береді?
Ауырсыну көбінесе жамбас аймағында басталып, шонданай жүйкесінің жолы бойымен төмен қарай таралады. Сондықтан ауырсыну тек жамбаспен шектелмей, санның артқы бетіне, балтыр аймағына, тіпті табанға дейін түсуі мүмкін. Кейде ауырсыну бел ауруымен шатастыратындай кең аймаққа таралады. Мұның себебі — шонданай жүйкесінің ағзадағы ең үлкен жүйке болуы және аяқ бойымен тармақталып өтуі. Ауырсынуға ұю, шымырлау, күйдіру және әлсіздік сияқты неврологиялық белгілер де қосарласуы мүмкін. Сол себепті пириформис синдромы аяқ ауырсынуымен және омыртқааралық диск жарығына күдікпен шатастырылуы мүмкін ауру.
Пириформис синдромына не көмектеседі?
Пириформис синдромындағы ең маңызды мақсат — бұлшықет спазмын азайту және жүйкеге түсетін қысымды жеңілдету. Ол үшін көптеген әдістер пайдалы болуы мүмкін. Демалу және ауыр әрекеттерден аулақ болу — алғашқы қадам. Сонымен қатар жылу қолдану бұлшықетті босаңсытса, суық қолдану қабыну мен ауырсынуды азайтуы мүмкін. Тұрақты созу және нығайту жаттығулары бұлшықеттің иілгіштігін арттырады. Физиотерапия әдістері, массаж және мануалды терапия да бұлшықеттің босаңсуына көмектеседі. Осы әдістер дәрілік еммен ұштастырылғанда сауығу үдерісі жеделдейді.
Anadolu-дағы «Ортопедия және травматология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Пириформис синдромы дегеніміз не?
Пириформис синдромы клиникалық бағалаудан кейін таңдалған пациенттерге қолданылатын медициналық тест, процедура немесе ем ретінде сипатталған. Мақсаты, күтілетін пайдасы және баламалары алдын ала түсіндірілуі тиіс. Ем таңдау жарақатқа, тексеру нәтижелеріне, қажет болса бейнелеуге және адамның белсенділік мақсаттарына байланысты.
Қандай белгілер немесе әсерлер болуы мүмкін?
Жиі белгілеріне аяқ-қолдың қысқалығы, дене тұлғасының салыстырмалы орташа көлемі, бастың үлкенірек болуы, бет ерекшеліктері және омыртқа немесе аяқ-қол осінің айырмашылықтары жатады.
Неден пайда болады немесе қауіп не арттырады?
Көбіне FGFR3 геніндегі белгілі бір нұсқадан туындайды; ол жаңа мутация ретінде пайда болуы немесе аутосомды-доминантты түрде тұқым қуалауы мүмкін.
Қалай анықталады немесе бағаланады?
Емдеу барысы мен қалпына келу нақты әдіске және адамның жалпы денсаулығына байланысты. Ем таңдауы тексеру нәтижелеріне, қажет болғанда бейнелеуге және адамның белсенділік мақсаттарына қарай анықталады.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.

