Жедел компартмент-синдром — жабық бұлшықет бөліміндегі қысым артып, жүйке мен бұлшықетке қан ағымын шектейтін шұғыл жағдай. Жарақатқа сай келмейтін қатты ауырсыну, пассивті созғанда ауырсыну, керілген ісіну, ұю немесе әлсіздік болуы мүмкін. Бұл хирургиялық шұғыл жағдай және қысымды босату үшін фасциотомия қажет болуы мүмкін.
Компартмент-синдром — бұлшықеттер, жүйкелер және тамырлар орналасқан тұйық фасциялық қуыстар ішіндегі қысымның қалыптыдан жоғары көтерілуі салдарынан пайда болатын, жылдам үдейтін және шұғыл араласуды қажет ететін ауыр клиникалық жағдай. Қалыпты жағдайда бұлшықет топтары оларды қоршап тұрған фасция тінінің арқасында белгілі бір қысым астында жұмыс істейді. Алайда жарақат, сынық, хирургиялық араласу, күйік немесе тым тығыз гипс сияқты себептермен бұл қысым артқанда тіндерге қан ағымы азаяды. Бұл жағдай бірнеше сағат ішінде бұлшықеттер мен жүйкелердің қайтымсыз зақымдануына, тіпті аяқ-қолдан айырылуға дейін үдеуі мүмкін. Ауру көбінесе жарақаттан кейін дамығанымен, қарқынды жаттығу жасайтын спортшыларда созылмалы түрде де кездесуі мүмкін. Ол ең жиі балтыр мен білекте пайда болып, қатты ауырсыну, керілу және сезімталдықтың жоғалуы арқылы байқалады. Әсіресе жедел компартмент-синдром ортопедиядағы шұғыл жағдайлардың ішіндегі ең сындарлыларының бірі. Ерте диагноз қойылмаса және фасциотомия уақытында жасалмаса, бұлшықет некрозы, тұрақты мүгедектік және бүйрек жеткіліксіздігі сияқты асқынулар сөзсіз болады.
Компартмент-синдром дегеніміз не?
Компартмент-синдром — бұлшықет топтары орналасқан тұйық фасциялық қуыстар ішіндегі қысымның қалыпсыз артуы нәтижесінде пайда болатын, шұғыл емдеуді қажет ететін жағдай. Қалыпты жағдайда бұлшықеттер, жүйкелер және тамырлар бұл қуыстардың ішінде еркін жұмыс істейді. Алайда жарақат, қан кету, ісіну немесе қан айналымының бұзылуына байланысты қысым көтерілгенде, тінге баратын қан ағымы азаяды. Бұл бұлшықеттер мен жүйкелерде қайтымсыз зақымға әкелуі мүмкін. Емделмеген жағдайда 4–6 сағат ішінде тұрақты тін өлімі басталуы мүмкін. Сондықтан компартмент-синдром ортопедиядағы шұғыл жағдайлардың ішіндегі ең сындарлы көріністердің бірі болып табылады және оны барынша қысқа мерзімде анықтап, хирургиялық араласу жасау қажет.
Компартмент-синдромның қандай түрлері бар?
Компартмент-синдром қысымның арту жылдамдығына, ұзақтығына және пайда болу себебіне қарай әртүрлі түрде кездесуі мүмкін. Ең қауіпті түрі — жедел түрі, өйткені ол бірнеше сағат ішінде бұлшықет пен жүйке тінінде тұрақты зақым қалдыруы мүмкін. Ал созылмалы түрі баяуырақ үдейді және әдетте спортшыларда жаттығу кезінде пайда болады. Сонымен қатар хирургиялық араласулардан кейін немесе жарақатқа байланысты емес себептермен дамитын түршелері де бар. Сондықтан аурудың түрін дұрыс ажырату ем жоспары мен шұғылдығы тұрғысынан өмірлік маңызға ие.
Компартмент-синдромның түрлерін былай тізуге болады:
- Жедел компартмент-синдром: Жарақат, сынық немесе тамыр жарақатынан кейін жылдам дамиды, шұғыл хирургиялық араласуды қажет етеді.
- Созылмалы компартмент-синдром: Көбінесе спортшыларда қайталамалы жаттығулар кезінде пайда болады, демалғанда басылады.
- Жарақатқа байланысты емес түрі: Күйік, тығыз таңғыш немесе ұзақ уақыт қысылу сияқты сыртқы факторлармен дамиды.
- Операциядан кейінгі түрі: Хирургиялық араласулардан кейін сирек кездесетін түрі.
Компартмент-синдромның себептері қандай?
Компартмент-синдромның негізінде тұйық бұлшықет қуысындағы қысымның қалыпсыз артуы және соның салдарынан қан айналымының бұзылуы жатыр. Қалыпты жағдайда бұлшықеттер мен жүйкелерді қоршап тұрған фасция тіні айтарлықтай қатты және оңай созылмайды. Алайда бұл қуыста қан кету, ісіну немесе сырттан қысым болғанда, ішіндегі қысым жылдам көтеріледі. Қысым артқан сайын тамырлардан тінге оттегінің өтуі тежеліп, бұлшықет жасушалары қоректене алмай қалады. Нәтижесінде ишемия, жасуша өлімі және жүйке зақымы дамиды. Бұл үдеріс әсіресе жарақаттардан кейін жылдам үдейтіндіктен, себебін дұрыс анықтау және шұғыл араласу өмірлік маңызға ие.
Компартмент-синдромның ең жиі себептері мыналар:
- Жарақаттар мен сынықтар: Әсіресе ұзын сүйектердің (үлкен жіліншік, кәрі жілік сияқты) сынықтары — ең жиі себеп.
- Жаншылу жарақаттары: Жол-көлік апаттары, үйінді астында қалу, спорттық жарақаттар сияқты бұлшықеттер жаншылатын жағдайлар.
- Хирургиялық араласулар және тамыр жарақаттары: Операциядан кейінгі қан кету немесе тамырдың бітелуі салдарынан қысымның артуы.
- Тығыз гипс немесе таңғыш: Сырттан түсетін қысым қан айналымын бұзып, қысымды көтереді.
- Күйіктер: Терінің серпімділігін жоғалтуы бұлшықет қуысын қысып, қысымның артуына себеп болады.
Компартмент-синдромның белгілері қандай?
Әсіресе жедел түрінде өте жылдам үдейтін және шұғыл араласуды қажет ететін жағдай. Белгілер әдетте жарақаттан кейінгі бірнеше сағат ішінде пайда болып, қысым артқан сайын күшейеді. Ең айқын белгісі — барған сайын нашарлайтын қатты ауырсыну. Бұл ауырсыну берілген ауырсынуды басатын дәрілерге көнбейді және әсіресе бұлшықеттер керілетін қозғалыстарда одан әрі күшейеді. Кейінгі кезеңде сезімталдықтың жоғалуы, бұлшықет әлсіздігі және қан айналымының бұзылу белгілері қосылады. Егер ерте анықталып, емделмесе, бұлшықеттер мен жүйкелерде тұрақты зақым дамуы мүмкін. Сондықтан белгілерді жақсы білу диагноз қою мен емдеу үдерісінде үлкен маңызға ие.
Компартмент-синдромның негізгі белгілерін былай тізуге болады:
- Қатты және тұрақты ауырсыну: Ең маңызды белгі, ауырсынуды басатын дәрілерге көнбейді және біртіндеп күшейеді.
- Сезімталдық пен керілу: Зақымданған аймақта қатаю және керілу сезімі болады.
- Парестезия (ұю, шымырлау): Жүйкенің қысылуына байланысты сезімталдық бұзылыстары дамиды.
- Бұлшықет әлсіздігі: Қозғалыстардағы қиындық және кейінгі кезеңде салдануға ұқсас жағдай.
- Бозару және қан айналымының бұзылуы: Тері бозарып, суық болуы, ал тамыр соғысы әлсіз болуы мүмкін.
- Пассивті созғандағы ауырсыну: Бұлшықет тобын пассивті түрде созу қатты ауырсынуға әкеледі, бұл диагноз қоюда өте құнды.
Компартмент-синдром қандай асқынуларға әкелуі мүмкін?
Компартмент-синдром уақытында емделмесе, ауыр әрі тұрақты асқынуларға әкелуі мүмкін. Бұлшықеттер мен жүйкелерде дамитын оттегі жетіспеушілігі қайтымсыз тін зақымына себеп болады. Бұл жағдай тек тиісті аяқ-қолдың қызметін бұзып қана қоймай, өмірге қауіп төндіретін жүйелік мәселелерге де әкелуі мүмкін. Әсіресе жедел түрінде асқынулар өте жылдам дамиды және жағдай бірнеше сағат ішінде ауырлауы мүмкін.
Негізгі асқынулар мыналар:
- Бұлшықет некрозы және контрактура: Бұлшықеттің тұрақты өлуі және Фолькман контрактурасы дамуы мүмкін.
- Жүйке зақымы: Тиісті жүйкелердегі сезімталдық пен қозғалыстың жоғалуы тұрақты болуы мүмкін.
- Бүйрек жеткіліксіздігі: Бұлшықеттің ыдырауы салдарынан дамитын рабдомиолиз бүйректерді зақымдауы мүмкін.
- Инфекция және сепсис: Некрозға ұшыраған тіндер инфекцияға бейім, сепсис дамуы мүмкін.
- Ампутация: Емделмеген жағдайларда аяқ-қолдан айырылуға дейін апаратын салдарлар болуы мүмкін.
Компартмент-синдромның алдын алуға бола ма?
Компартмент-синдромның алдын толықтай алу әрдайым мүмкін бола бермесе де, қаупін азайту үшін кейбір шаралар қолдануға болады. Ең маңыздысы — қауіп факторларын білу және ықтимал жағдайларда ерте араласу. Әсіресе сынық, жаншылу жарақаттары немесе операциядан кейінгі науқастарды мұқият бақылау қажет. Сонымен қатар гипс пен таңғыш қолданғанда тым қатты таңудан аулақ болып, қан айналымын шектейтін қысымдардан сақтану керек.
Компартмент-синдром ең жиі қай жерде кездеседі?
Компартмент-синдром денедегі көптеген бұлшықет топтарында пайда болуы мүмкін, бірақ кейбір аймақтарда жиірек кездеседі. Әсіресе ұзын сүйектер мен ірі бұлшықет топтары орналасқан аймақтар қауіп астында. Жарақаттар немесе гипс салу кезінде бұл аймақтарда қысымның артуы оңайырақ дамиды. Ең жиі төменгі аяқ-қолдың зақымдануы тіркелген.
Компартмент-синдром қалай анықталады?
Ол денедегі көптеген бұлшықет топтарында пайда болуы мүмкін. Алайда кейбір аймақтарда жиірек кездеседі. Әсіресе ұзын сүйектер мен ірі бұлшықет топтары орналасқан аймақтар қауіп астында. Жарақаттар немесе гипс салу кезінде бұл аймақтарда қысымның артуы оңайырақ дамиды. Ең жиі төменгі аяқ-қолдың зақымдануы тіркелген.
Компартмент-синдром қалай емделеді?
Компартмент-синдромды емдеудегі мақсат — артқан қысымды жойып, тіндердің қанмен қамтамасыз етілуін қалпына келтіру. Жедел компартмент-синдром — шұғыл хирургиялық жағдай; емделмесе, бірнеше сағат ішінде тұрақты зақым қалдырады. Бірінші қадам ретінде тығыз гипс немесе таңғыштар босатылады, тиісті аяқ-қол жоғары көтерілмейді (өйткені бұл қан айналымын одан әрі бұзуы мүмкін), тек жүрек деңгейінде ұсталады. Ал түпкілікті ем — фасциотомия деп аталатын хирургиялық операция. Бұл операцияда фасция тілініп, қысым азайтылады және бұлшықеттер босатылады.
Синдромды ерте диагноз және уақытылы хирургиялық араласу арқылы толық емдеуге болады. Алайда диагноз кешіксе, бұлшықет некрозы, жүйке зақымы, бүйрек жеткіліксіздігі және тіпті аяқ-қолдан айырылу сияқты ауыр асқынуларға әкеледі. Сондықтан ортопедиялық жарақаттарда, сынықтарда және гипс салу кезінде бұл синдромның белгілерін мұқият бақылау қажет. Созылмалы түрі өмірге қауіп төндірмейді, бірақ спортшының нәтижелілігін айтарлықтай төмендетеді. Жалпы алғанда, ерте араласу жасалған жағдайларда науқастар қалыпты қызметіне орала алады, ал кешіктірілген жағдайларда тұрақты мүгедектік қаупі жоғары.
Anadolu-дағы «Ортопедия және травматология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Компартмент-синдром дегеніміз не?
Жедел компартмент-синдром жабық бұлшықет бөлімінде қысым көтеріліп, жүйкелер мен бұлшықеттерге қан ағымы азайғанда пайда болады. Ем таңдау жарақатқа, тексеру нәтижелеріне, қажет болса бейнелеуге және адамның белсенділік мақсаттарына байланысты. Клиникалық түсіндіру жалпы көрініске қарай жасалады.
Неден пайда болады немесе қауіп не арттырады?
Көбіне FGFR3 геніндегі белгілі бір нұсқадан туындайды; ол жаңа мутация ретінде пайда болуы немесе аутосомды-доминантты түрде тұқым қуалауы мүмкін.
Қандай белгілер немесе әсерлер болуы мүмкін?
Жиі белгілеріне аяқ-қолдың қысқалығы, дене тұлғасының салыстырмалы орташа көлемі, бастың үлкенірек болуы, бет ерекшеліктері және омыртқа немесе аяқ-қол осінің айырмашылықтары жатады.
Қалай анықталады немесе бағаланады?
Жарақатқа сай келмейтін қатты ауырсыну, пассивті созғанда ауырсыну, керілген ісіну, ұю немесе әлсіздік — маңызды ескерту белгілері. Ем жарақатқа, тексеру нәтижелеріне және қажет зерттеулерге қарай анықталады.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.

