Гиповолемия және гиповолемиялық шок: белгілері және емдеу

Аурулар· Ішкі аурулар· Жарияланды: 20.08.2026· 9 мин оқу

Гиповолемия және гиповолемиялық шок: белгілері және емдеу
Қысқаша — ең маңыздысы

Гиповолемия — айналымдағы қан немесе сұйықтық көлемінің тіндік перфузияны сақтауға жеткіліксіз болуы. Ауыр жағдайда ол өмірге қауіп төндіретін гиповолемиялық шокқа ұласады. Шөлдеу, әлсіздік, жиі пульс, бозғылт салқын тері, қан қысымының төмендеуі және сана бұзылысы болуы мүмкін. Күдік болса, жедел жәрдем шақырып, қан кетуді тоқтату және шұғыл емді кешіктірмеу қажет.

Ағзадағы айналымдағы қан мен сұйықтық көлемінің азаюы нәтижесінде пайда болатын гиповолемия – ағзалардың жеткілікті қоректенбеуіне және оттегімен қамтамасыз етілмеуіне әкелетін ауыр медициналық жағдай. Ол әдетте қан кету, сұйықтықты шамадан тыс жоғалту, ауыр іш өту, құсу немесе күйік салдарынан дамиды. Жеңіл деңгейде басталғанда тек әлсіздік, шөлдеу сезімі және бас айналуы сияқты белгілер береді. Алайда өршіген кезде жағдай әлдеқайда ауырлап, гиповолемиялық шок деп аталатын өмірге қауіп төндіретін күйге айналуы мүмкін. Гиповолемиялық шокта қан қысымы тез төмендейді, пульс әлсірейді, сананың бұлыңғырлануы мен ағзалардың жеткіліксіздігі дамиды.

Гиповолемия дегеніміз не?

Гиповолемия – ағзадағы айналымдағы қан көлемінің азаюымен пайда болатын және өмірге қауіп төндіретін жағдай. Қалыпты жағдайда ағзаның барлық ағзалары жеткілікті мөлшердегі қан айналымының арқасында оттегімен және қоректік заттармен қамтамасыз етіледі. Алайда гиповолемия дамығанда бұл тепе-теңдік бұзылып, ағзаларға қан жеткілікті бармайды. Қан көлемінің азаюы әдетте қатты қан жоғалту, сұйықтықты шамадан тыс жоғалту (құсу, іш өту, күйік) немесе сусыздану салдарынан болады. Жеңіл деңгейдегі гиповолемия тек әлсіздік пен бас айналуы сияқты белгілермен өтсе, өршіген жағдайларда гиповолемиялық шок деп аталатын өмірге қауіпті жағдайға айналуы мүмкін.

Гиповолемиялық шоктың белгілері қандай?

Гиповолемиялық шок – ағзадағы қан көлемінің айтарлықтай азаюымен пайда болатын, ағзалардың жеткілікті оттегі алмауы салдарынан дамитын ауыр клиникалық жағдай. Бұл жағдай әсіресе миға, жүрекке және бүйрекке ауыр зиян келтіруі мүмкін. Белгілер әдетте тез пайда болады және үдемелі ағыммен өтеді.

Гиповолемиялық шоктың белгілері мынадай:

  • Қатты әлсіздік және қажу
  • Жиі әрі әлсіз пульс
  • Төмен қан қысымы (гипотензия)
  • Суық, ылғалды және бозарған тері
  • Ерін мен тырнақтардың көгеруі (цианоз)
  • Қатты шөлдеу сезімі
  • Жиі, үстірт тыныс алу
  • Сананың бұлыңғырлануы, есеңгіреу немесе есінен тану
  • Зәр шығарудың азаюы
  • Шамадан тыс тершеңдік

Гиповолемиялық шоктың сатылары қандай?

Гиповолемиялық шок ағзадағы қан немесе сұйықтық жоғалту мөлшеріне қарай әртүрлі сатыларға бөлінеді және әр саты ағзалардың қызметіне тікелей әсер етеді. Бұл сатыларды білу клиникалық жағдайларды жақсырақ түсінуге де, емдеу процесінде шұғылдық дәрежесін анықтауға да көмектеседі. Шок сатылары әдетте жоғалтылған қан мөлшеріне (литрмен немесе жалпы қан көлемінің пайызымен) және соған байланысты дамитын белгілерге қарай жіктеледі.

Ерте сатыларда тек жеңіл бас айналуы, жүректің жиі соғуы және шөлдеу сезімі сияқты белгілер байқалса, кейінгі сатыларда сананың жоғалуы, өте төмен қан қысымы және ағзалардың жеткіліксіздігі дамуы мүмкін. Гиповолемиялық шок байқалмаса және емделмесе, тез арада өлімге әкелуі мүмкін болғандықтан, сатыларды дұрыс бағалаудың өмірлік маңызы бар.

Гиповолемиялық шоктың сатылары былайша жіктеледі:

  • 1-саты (жеңіл гиповолемия): Ағзада шамамен 15%-ға дейін (шамамен 750 мл) қан немесе сұйықтық жоғалады. Әдетте айқын симптом байқалмайды. Жеңіл шөлдеу сезімі және болмашы тахикардия (пульстің жиілеуі) болуы мүмкін. Қан қысымы көбінесе қалыпты, сондықтан ерте кезеңде анықтау қиын.
  • 2-саты (орташа гиповолемия): Қан жоғалту 15–30% аралығында (750–1500 мл). Пульс айтарлықтай жиілейді (минутына 100–120). Қан қысымы сәл төмендейді, тыныс алу жиілейді және тері суық, ылғалды болады. Пациенттерде мазасыздық, бас айналуы және айқын шөлдеу сезімі пайда болады. Зәр шығару азая бастайды.
  • 3-саты (ауыр гиповолемия): Ағзадағы жалпы қан көлемінің 30–40%-ы (1500–2000 мл) жоғалған. Қан қысымы айтарлықтай төмендейді, пульс минутына 120-дан асады, жиі әрі әлсіз болады. Тыныс алу едәуір жиілейді. Тері суық, бозарған және мәрмәр тәрізді көрініске ие болады. Зәр шығару айтарлықтай азаяды немесе тоқтауға жақындайды. Сананың бұлыңғырлануы мен шатасуы (конфузия) дамуы мүмкін.
  • 4-саты (өмірге қауіпті гиповолемия): Қан жоғалту 40%-дан асады (2000 мл-ден көп). Бұл сатыда өмірге қауіп төндіретін ауыр жағдай дамиды. Пульс өте жиі әрі әлсіз, қан қысымы өте төмен немесе өлшеуге келмейтін деңгейде. Тыныс алу үстірт және өте жиі. Тері мүлдем бозарған немесе көгерген болып көрінеді. Сана көбінесе жоғалады және кома дамуы мүмкін. Шұғыл көмек көрсетілмесе, ағзалардың жеткіліксіздігі мен өлім сөзсіз.

Гиповолемиялық шок неден пайда болады?

Шоктың себебі тек қан жоғалту ғана емес, сұйықтық пен плазманың жоғалуы да болуы мүмкін. Ең жиі себептердің бірі – жарақатқа байланысты қатты қан кетулер. Жол-көлік апаттары, кесетін-шаншитын заттармен жарақаттану немесе хирургиялық асқынулар көп мөлшерде қан жоғалтуға әкеліп, гиповолемиялық шокқа себеп болуы мүмкін. Бұдан басқа шамадан тыс іш өту, құсу, күйік немесе ауыр сусыздану сияқты жағдайларда да сұйықтық айтарлықтай жоғалып, шок жағдайы дамуы мүмкін. Сонымен қатар ішкі қан кетулер (мысалы, асқазан-ішек қан кетулері, көкбауырдың немесе бауырдың жыртылуы, қолқа аневризмасының жарылуы) сырттан байқалмаса да, тез арада өмірге қауіп төндіруі мүмкін.

Гиповолемиялық шок қалай анықталады?

Гиповолемиялық шоктың диагнозы клиникалық белгілер мен диагностикалық тесттерді біріктіру арқылы қойылады. Алдымен пациенттің анамнезі жиналады. Жарақат, қан жоғалту, шамадан тыс іш өту, құсу немесе күйік болғаны сұралады. Физикалық тексеруде суық, бозарған және ылғалды тері, жүректің жиі соғуы, төмен қан қысымы, жиі тыныс алу және сананың бұлыңғырлануы назар аудартады. Пациенттің пульсі әлсіз сезіледі және зәр шығаруы азаяды.

Диагнозды растау үшін мынадай тесттер жүргізіледі:

  • Қан талдаулары: Гемоглобин мен гематокрит мәндері төмендеген болуы мүмкін. Қан газдарын талдауда метаболикалық ацидоз анықталуы мүмкін.
  • Қан қысымы мен пульсті бақылау: Қан қысымының төмендігі мен тахикардия ең маңызды белгілердің қатарына жатады.
  • Зәр шығаруды бақылау: Сағатына 0,5 мл/кг-нан аз зәр шығару бүйректің зақымданғанын көрсетеді.
  • Бейнелеу әдістері: Ішкі қан кетуге күдік болса, ультрадыбыстық зерттеу немесе КТ (компьютерлік томография) жүргізілуі мүмкін.

Гиповолемиялық шок кезінде не істеу керек?

Гиповолемиялық шок дамыған кезде шұғыл көмек қажет. Бірінші кезектегі мақсат – айналымдағы қан көлемін толықтыру және ағзаларға оттегі ағынын қайта қалпына келтіру. Алдымен пациент қауіпсіз жерге жеткізіліп, санасының жағдайы бағаланады және тыныс жолдарының өткізгіштігі тексеріледі. Содан кейін оттегімен қолдау көрсетіледі. Гиповолемиялық шокта уақыт өте маңызды. Алғашқы минуттарда жасалған дұрыс әрекеттер пациенттің аман қалу мүмкіндігін едәуір арттырады.

Шұғыл жасалуы керек әрекеттерді былайша тізуге болады:

  • Пациентті жатқызып, аяқтарын жоғары көтеру (ми мен жүрекке қан ағынын арттыру үшін)
  • Көктамырға катетер қойып, тез арада ерітінді құю (сұйықтықты толықтыру; әсіресе изотониялық ерітінділер)
  • Қан жоғалту болса, қан құю (трансфузия)
  • Ішкі немесе сыртқы қан кету болса, қан кету көзін бақылауға алу
  • Өмірлік маңызды көрсеткіштерді (қан қысымы, пульс, тыныс алу, зәр шығару) үздіксіз бақылау
  • Қажет болса, қарқынды терапия жағдайында өкпені жасанды желдету немесе хирургиялық араласу жүргізу

Гиповолемиялық шокты емдеу

Гиповолемиялық шокты емдеу негізінен қан көлемін толықтыруға, оттегімен қамтамасыз етуге және шокқа әкелген себепті жоюға негізделген. Ем шұғыл көмек бөлімшесінде басталады және қарқынды терапия бөлімшесінде жалғасуы мүмкін. Алғашқы көмек ретінде пациент мониторға қосылады, көктамырға катетер қойылады және оттегімен қолдау көрсетіледі.

Емнің негізгі қадамдары мынадай:

  • Сұйықтықты толықтыру: Шокты емдеудің бірінші сатысы. Әдетте изотониялық натрий хлориді ерітіндісі (0,9% NaCl) немесе Рингер лактаты сияқты ерітінділер көктамыр арқылы тез енгізіледі. Мақсаты – айналымдағы көлемді толықтыру арқылы ағзаларға баратын қан ағынын арттыру.
  • Қан құю: Шоктың себебі қатты қан жоғалту болса, пациентке сәйкес қан мен қан препараттары (эритроцит суспензиясы, плазма, тромбоциттер) құйылып, оттегі тасымалдау қабілеті де, қан айналымы да қолдау табады.
  • Қан кетуді бақылау: Егер сыртқы қан кету болса, басу, турникет (жгут), хирургиялық араласу немесе эндоскопия сияқты әдістермен қан кету көзін тоқтату керек. Ішкі қан кетулерде шұғыл хирургиялық операция қажет болуы мүмкін.
  • Дәрімен емдеу: Кейбір жағдайларда қан қысымын қолдау үшін тамырларды тарылтатын дәрілер (вазопрессорлар) қолданылуы мүмкін. Алайда олар сұйықтық пен қанды толықтыру жеткіліксіз болғанда таңдалады.
  • Оттегімен және тыныс алуды қолдау: Гипоксияның (оттегі жетіспеушілігінің) дамуына жол бермеу үшін бетперде арқылы оттегі беріледі, қажет болса интубация жасалып, өкпені жасанды желдету аппаратына қосылады.
  • Қарқынды терапиядағы бақылау: Пациенттің өмірлік маңызды көрсеткіштері, зәр шығаруы, қан көрсеткіштері және ағзалардың қызметі үздіксіз бақыланады. Бүйрек қызметін бағалау үшін катетер қойылады.

Гиповолемиялық шок қаупін қалай азайтуға болады?

Гиповолемиялық шок әдетте кенеттен дамитын және шұғыл көмекті қажет ететін жағдай болғанымен, кейбір шаралар арқылы қаупін азайтуға болады. Әсіресе созылмалы аурулары бар, хирургиялық операцияға түсетін немесе жарақат алу қаупі жоғары адамдарда алдын алу тәсілдері маңызды.

Қауіпті азайтуға бағытталған шаралар мынадай:

  • Жарақаттан сақтану: Жол-көлік апаттарының алдын алу үшін қауіпсіздік белдігін тағу, өндірістік жарақаттардың алдын алу үшін қорғаныш жабдықтарын кию өмірді сақтап қалады.
  • Қан ұюы бұзылған адамдарды бақылау: Гемофилия сияқты қан кетуге бейімділігі жоғары аурулары бар адамдар дәрігердің тұрақты бақылауында болуы керек.
  • Асқазан-ішек жолдарынан қан кетуге назар аудару: Асқазан ойық жарасы, варикоз немесе ішек аурулары бар адамдар тұрақты бақылануы керек, нәжістің кенеттен өзгеруі мен қан кетулерді елемеуге болмайды.
  • Сұйықтық жоғалтудың алдын алу: Жаз айларында көп су ішу, ұзаққа созылған іш өту мен құсу кезінде құрамында электролиттер бар сұйықтықтарды ішу маңызды.
  • Күйіктің алдын алу: Әсіресе балалар үшін ыстық сұйықтықтар мен отқа жанасудан сақ болу керек.
  • Созылмалы ауруларды басқару: Бүйрек пен бауыр ауруларын бақылауда ұстау сұйықтық теңгерімсіздігіне байланысты шок қаупін азайтады.
  • Операциядан кейінгі сақтық: Ірі операциялардан кейін пациент қан кету мен сұйықтық жоғалту тұрғысынан мұқият бақылауға алынуы керек.

Гиповолемиялық шоктан кейін күтім қандай болуы керек?

Шұғыл емнің арқасында шоктан аман шыққаннан кейін де пациенттердің сауығу процесі мұқият басқарылуы керек. Өйткені бұл кезеңде ағза қайта қалпына келуге, сұйықтық-электролит тепе-теңдігін орнатуға және ағзалардың қызметін теңестіруге мұқтаж. Шоктан кейінгі күтім бірнеше күнмен шектелмейді; адамның жалпы денсаулық жағдайына, жоғалтқан сұйықтық пен қан мөлшеріне және емдеу түріне қарай апталарға немесе айларға созылуы мүмкін. Сондықтан медициналық бақылау да, күнделікті өмір әдеттерін реттеу де маңызды.

Гиповолемиялық шоктан кейінгі өзін-өзі күту үшін назар аудару керек жайттар төменде келтірілген:

  • Дәрігерге тұрақты тексерілу: Шок кезінде бүйрек, бауыр және жүрек қызметі зақымдануы мүмкін. Сондықтан белгілі бір аралықпен қан талдаулары, бүйрек қызметінің тесттері және қан қысымын тексеру жүргізілуі керек.
  • Жеткілікті сұйықтық қабылдау: Әсіресе су ішуді арттырып, күнделікті қажеттілікке сай электролит тепе-теңдігін қолдайтын сұйықтықтарды таңдау керек. Ұзаққа созылған құсу немесе іш өту сияқты жағдайлар болса, жоғалтулардың орнын міндетті түрде толтыру керек.
  • Теңгерімді тамақтану: Ақуызға, дәрумендер мен минералдарға бай диетаны таңдау керек. Темірге, фолий қышқылына және B12-ге бай тағамдарды тұтыну шок кезінде жоғалтылған қанның орнын толтыруға көмектеседі.
  • Қан көрсеткіштерін бақылау: Қан жоғалтуға байланысты анемия жиі кездесетін мәселе. Дәрігердің ұсынысымен темір қоспаларын немесе тамақтануды қолдауды қабылдауға болады.
  • Физикалық белсенділікті біртіндеп арттыру: Шоктан кейін ұзаққа созылған әлсіздік пен шаршау болуы мүмкін. Баяу серуендеуден бастап, ауыр жаттығулардан аулақ болып, ағзаның қалпына келуіне мүмкіндік беру керек.
  • Дәрілерді тұрақты қабылдау: Шоктан кейін тағайындалған қанды сұйылтатын, қан қысымын реттейтін немесе басқа дәрілерді дәрігер көрсеткен мерзім бойы үзбей қабылдау керек.
  • Стресс және ұйқы тәртібі: Ағзаның қалпына келуі үшін жеткілікті ұйқының маңызы зор. Сонымен қатар стресстен аулақ болу қан қысымы мен жүрек денсаулығын сақтауға ықпал етеді.
  • Жанама әсерлерді бақылау: Шоктан кейін бүйрек тарапынан зәрдің азаюы, ентігу, кеуде ауырсынуы немесе бас айналуы сияқты шағымдар болса, дереу дәрігерге жүгіну керек.
  • Инфекциядан сақтану: Шок кезінде иммундық жүйе әлсіреуі мүмкін. Сондықтан гигиенаға назар аударып, адам көп жиналатын жерлерде бетперде кию сияқты қарапайым шараларды қолдану керек.
  • Психологиялық қолдау: Өмірге қауіпті жағдайдан аман шығу кейбір пациенттерде үрей мен депрессияға әкелуі мүмкін. Қажет болса, психологиялық қолдау алу керек.

Гиповолемиялық шоктан кейінгі өзін-өзі күту рухани және әлеуметтік сауығуды да қамтиды. Дұрыс қадамдар жасалғанда пациенттер күнделікті өміріне сенімді түрде орала алады және ұқсас қауіптерге тап болу ықтималдығы азаяды.

Anadolu Medical Center-де емдеу. Anadolu клиникасы (Стамбул) «Ішкі аурулар» саласы бойынша Қазақстаннан пациенттерді қабылдайды — емдеу әдістерімен танысыңыз немесе тегін екінші пікір үшін құжаттарыңызды жіберіңіз: маманның жауабы 48 сағат ішінде.

Жиі қойылатын сұрақтар

Гиповолемия дегеніміз не?

Гиповолемия — тиімді айналымдағы көлемнің төмендеуі. Ағза бастапқыда жүрек соғуын жиілетіп және тамырларды тарылтып, қан қысымы мен маңызды ағзаларға қан ағымын сақтауға тырысады. Бұл белгілер анамнез және тексеру нәтижелерімен бірге бағаланады.

Гиповолемиялық шоктың белгілері қандай?

Ерте белгілерге шөлдеу, әлсіздік, бас айналу, мазасыздық, салқын бозғылт тері және жиі пульс жатады. Үдегенде қан қысымы түсіп, сана шатасуы, ұйқышылдық немесе құлау болуы мүмкін.

Гиповолемиялық шоктың сатылары қандай?

Ауырлық жоғалған көлем мен физиологиялық жауапқа қарай сипатталуы мүмкін, бірақ «сатылар» науқасты тікелей бағалауды алмастырмайды. Жүрек соғуы, қан қысымы, сана, капиллярлық толу және зәр шығару сияқты көрсеткіштер маңызды.

Гиповолемиялық шок неден болады?

Маңызды себептерге көп қан жоғалтумен жүретін жарақат немесе операция, асқазан-ішек және акушерлік қан кету, ішкі тамыр немесе ағза жарылуы, қатты құсу не диарея, кең күйік және ауыр сусыздану жатады.

Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.

Екінші медициналық пікір қажет пе?

Медициналық құжаттарыңызды жіберіңіз — Anadolu клиникасының маманы диагнозды тегін бағалап, емдеу жоспарын ұсынады. Жауап 48 сағат ішінде.

WhatsApp Бізге қоңырау шалыңыз