Hiatus hernia — асқазанның бір бөлігі өңеш өтетін диафрагма тесігі арқылы кеуде қуысына жылжитын жағдай. Кішкентай жарықтар жиі симптомсыз, ал басқалары гастроэзофагеалдық рефлюкс, қыжыл немесе қышқылдың кері келуімен байланысты болуы мүмкін. Нақты ұсыныстар адамның жағдайына, белгілеріне және медицина маманының бағалауына байланысты өзгереді.
Диафрагмалық жарық (диафрагманың өңештік тесігінің жарығы, hiatus hernia) асқазан тінінің диафрагмадағы тесік (hiatus) арқылы өңешке қарай жылжып, кеуде қуысына шығуы нәтижесінде пайда болады. Қалыпты жағдайда асқазан құрсақ қуысында орналасады. Оның өңешпен қосылатын жерін диафрагма мықтап ұстап тұрады. Алайда кейбір жағдайларда бұл тесік кеңейеді немесе асқазанды орнында ұстап тұратын бұлшықеттер әлсірейді. Асқазан кеуде қуысына қарай ығысады. Диафрагмалық жарық кішкентай болғанда әдетте белгі бермейді, бірақ үлкен көлемге жеткенде рефлюкске, қыжылға, жұтынудың қиындауына және кеуде ауыруы сияқты симптомдарға әкелуі мүмкін.
Диафрагмалық жарық (hiatus hernia) дегеніміз не?
Бұл асқазан тінінің өңеш өтетін диафрагма тесігі арқылы жоғары қарай жылжып, кеуде қуысына орналасуы нәтижесінде пайда болатын ауру. Қалыпты жағдайда диафрагма бұлшықеті асқазанды құрсақ қуысында бекітіп ұстайды. Өңештің асқазанға қосылатын жерінде ол қысқыш қызметін атқарады. Алайда диафрагмадағы бұл тесіктің кеңеюі немесе асқазанды орнында ұстайтын бұлшықеттердің әлсіреуі диафрагмалық жарықтың дамуына әкеледі. Диафрагмалық жарығы бар адамдарда асқазан ішіндегісі өңешке кері өтуі мүмкін. Бұл жағдай гастроэзофагеальдық рефлюкс ауруымен (ГЭРА) байланысты болуы мүмкін. Рефлюкске байланысты асқазан қышқылы өңешті зақымдап, күйдіру, қышқыл кекіру және тамақтың тітіркенуі сияқты симптомдарға әкелуі мүмкін. Үлкен диафрагмалық жарықтар, әсіресе тамақтанғаннан кейін немесе жатқанда, ентігу, кеуде ауыруы және жұтынудың қиындауы сияқты проблемаларға себеп болуы мүмкін.
Диафрагмалық жарық әдетте жас ұлғаюымен бірге пайда болады және әсіресе 50 жастан асқанда жиірек кездеседі. Сонымен қатар семіздік, жиі жөтел, жүктілік және ауыр физикалық жүктемелер асқазанға түсетін қысымды арттырып, жарықтың даму қаупін жоғарылатады. Диафрагмалық жарық кейбір жағдайларда ешқандай белгі бермей дамып, тұрақты медициналық тексерулер кезінде кездейсоқ анықталуы мүмкін.
Диафрагмалық жарықтың (hiatus hernia) түрлері қандай?
Жарықтың түрі асқазан мен өңештің қалай ығысатынына байланысты әртүрлі болады. Әдетте ол жылжымалы (sliding) диафрагмалық жарық және параэзофагеальдық диафрагмалық жарық деп екі негізгі топқа бөлінеді. Екі түрі де әртүрлі симптомдарға әкелуі мүмкін. Жылжымалы диафрагмалық жарық — ең жиі кездесетін түрі және әдетте рефлюкспен байланысты. Параэзофагеальдық диафрагмалық жарық болса сирек кездесетін, бірақ ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін жағдай. Диафрагмалық жарықтардың көлеміне және өңешпен байланысына қарай әртүрлі кіші түрлері де болуы мүмкін. Диафрагмалық жарықтың түрлері:
- Жылжымалы түрі (sliding hiatus hernia): Диафрагмалық жарықтың ең жиі кездесетін түрі. Өңештің асқазанмен қосылатын аймағы және асқазанның жоғарғы бөлігі диафрагмадағы тесік арқылы жоғары қарай жылжиды. Бұл жағдай асқазан ішіндегісінің өңешке кері өтуіне (рефлюкске) әкелуі мүмкін. Жылжымалы жарықтар әдетте жеңіл болады және көбінесе өмір салтын өзгерту мен дәрілік ем арқылы бақылауға алынуы мүмкін.
- Параэзофагеальдық диафрагмалық жарық: Сирек кездеседі, бірақ ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін. Жарықтың бұл түрінде асқазанның жоғарғы бөлігі диафрагма тесігі арқылы жоғары жылжиды, ал өңештің қосылу нүктесі өз орнында қалады. Асқазан қысылып, қан айналымы үзілсе, асқазанның бұралуы немесе некроз сияқты өмірге қауіп төндіретін асқынулар пайда болуы мүмкін.
- Аралас түрдегі диафрагмалық жарық: Жылжымалы және параэзофагеальдық жарықтың үйлесімі болып табылады, мұнда асқазан да, өңеш те жоғары қарай жылжиды. Ауыр жағдайларда асқазан толығымен кеуде қуысына өтіп, оның өңешпен байланысы өзгеруі мүмкін.
- Алып диафрагмалық жарық: Асқазанның үлкен бөлігі немесе түгелдей кеуде қуысына жылжитын, сирек кездесетін, бірақ ауыр диафрагмалық жарық түрі. Әдетте ентігу, тамақтанғаннан кейінгі жайсыздық сезімі және асқазанның бітелуі сияқты белгілермен көрінеді.
Диафрагмалық жарық (hiatus hernia) неге пайда болады?
Ол диафрагма бұлшықеттерінің әлсіреуі және асқазанға түсетін қысымның артуы нәтижесінде пайда болады. Қартаю үдерісі бұлшықеттердің серпімділігін жоғалтуына әкеліп, асқазанды орнында ұстайтын құрылымдардың босаңсуына себеп болуы мүмкін. Артық салмақ пен семіздік құрсақішілік қысымды арттырып, асқазанды жоғары қарай итеруі мүмкін. Ауыр зат көтеру, созылмалы жөтел, іш қату және шамадан тыс күшену сияқты факторлар да диафрагмадағы тесіктің кеңеюіне әкелуі мүмкін. Жүктілік асқазанға түсетін қысымды арттырып, уақытша диафрагмалық жарықтарға әкелуі мүмкін.
Диафрагмалық жарықтың (hiatus hernia) белгілері қандай?
Кішкентай диафрагмалық жарықтар әдетте белгі бермейді. Үлкен жарықтар қыжыл, кеуде ауыруы және рефлюкс сияқты шағымдарға әкелуі мүмкін. Тамақтанғаннан кейін немесе алға еңкейгенде симптомдар күшеюі мүмкін. Асқазан қышқылының өңешке өтуі нәтижесінде тамақтың тітіркенуі және жұтынудың қиындауы пайда болуы мүмкін. Сирек жағдайларда үлкен диафрагмалық жарықтар асқазанның бұралуы сияқты ауыр асқынуларға әкеліп, ентігу мен кеуденің қысылуына себеп болуы мүмкін. Диафрагмалық жарықтың белгілері:
- Қыжыл (рефлюкс) және кеудедегі күйдіру сезімі
- Асқазан қышқылының өңешке өтуі (қышқылдық рефлюкс)
- Жұтынудың қиындауы және тамаққа бірдеңе тұрып қалғандай сезім
- Кеуде ауыруы және асқазан аймағындағы басу сезімі
- Тамақтан кейін асқазанның толу және кебу сезімі
- Ауызға ащы немесе қышқыл дәмнің келуі (қышқылдың кері ағуы)
- Алға еңкейгенде немесе жатқанда симптомдардың күшеюі
- Созылмалы жөтел, тамақтың тітіркенуі және дауыстың қарлығуы
- Ентігу және асқазан қысымына байланысты жайсыздық сезімі
Диафрагмалық жарықтың (hiatus hernia) асқынулары қандай?
Ең жиі кездесетін асқынулардың бірі — гастроэзофагеальдық рефлюкс ауруының (ГЭРА) дамуы. Асқазан қышқылының өңешке үнемі кері өтуі өңештің тітіркенуіне әкелуі мүмкін. Ұзақ мерзімде өңештің қабынуы (эзофагит), ойықжара түзілуі және жұтынудың қиындауы сияқты проблемаларға әкелуі мүмкін. Кейбір жағдайларда диафрагмалық жарық одан әрі үлкейіп, асқазанның кеуде қуысында қысылуына әкелуі мүмкін. Бұл жағдайда асқазанның қан айналымы бұзылуы мүмкін. Асқазанның бұралуы (заворот) немесе асқазан некрозы сияқты өмірге қауіп төндіретін жағдайлар пайда болуы мүмкін. Диафрагмалық жарықтың асқынулары:
- Гастроэзофагеальдық рефлюкс ауруы (ГЭРА) және созылмалы қыжыл
- Эзофагит (өңештің қабынуы) және ойықжара түзілуі
- Барретт өңеші (өңеш жасушаларындағы обырға әкелуі мүмкін өзгерістер)
- Асқазанның бұралуы (асқазанның өз осінен айналып, бітелуі)
- Жұтынудың қиындауы (дисфагия) және тамақтың созылмалы тітіркенуі
- Темір тапшылықты анемия (асқазаннан қан кетуге байланысты)
- Кеуде аймағындағы қысылу сезімі және ентігу
Диафрагмалық жарық (hiatus hernia) қалай анықталады?
Ең жиі қолданылатын диагностикалық әдістердің бірі — барийлі рентгенография (барий графиясы) жасалғанда науқасқа ішу үшін контраст зат (барий сульфаты) беріледі. Содан кейін өңеш пен асқазан бейнеленеді. Осылайша диафрагмалық жарықтың бар-жоғы мен көлемін анықтауға болады. Эндоскопия да диафрагмалық жарықты анықтауда ең жиі қолданылатын әдістердің бірі. Бұл процедура кезінде иілгіш камера көмегімен өңеш, асқазан және он екі елі ішек зерттеліп, жарықтың бар-жоғы, рефлюкс және өңештегі тітіркену анықталуы мүмкін. Кейбір жағдайларда диафрагмалық жарықтың өңешке әсерін бағалау үшін өңеш манометриясы жүргізілуі мүмкін. Бұл зерттеу өңештің бұлшықет қозғалыстарын және асқазан мен өңеш арасындағы сфинктер бұлшықетінің қызметтерін өлшеп, рефлюкске әкелуі мүмкін проблемаларды анықтай алады.
Диафрагмалық жарық (hiatus hernia) қалай емделеді?
Жеңіл диафрагмалық жарықтарды әдетте өмір салтын өзгерту және дәрілік ем арқылы бақылауға алуға болады. Науқастарға артық салмақтан арылу, қышқыл және ащы тағамдардан аулақ болу, аз мөлшерде тамақтану және тамақтан кейін бірден жатпау ұсынылады. Ауыр симптомдар тудыратын немесе асқынуларға әкелетін үлкен диафрагмалық жарықтар үшін хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Лапароскопиялық Ниссен фундопликациясы — ең жиі қолданылатын операция әдісі. Ол диафрагмалық жарықты қалпына келтіру үшін асқазанның жоғарғы бөлігін өңештің айналасына орауды қамтиды. Үлкен және қайталанатын жарық жағдайларында диафрагмадағы тесікті тарылту және асқазанды орнына бекіту бойынша хирургиялық операциялар жасалуы мүмкін. Операция әдетте аз инвазиялық әдістермен жасалатындықтан, сауығу кезеңі тез өтеді.
Anadolu Medical Center редакциялық алқасы
Anadolu-дағы «Гастроэнтерология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Hiatus hernia дегеніміз не?
Асқазанның бір бөлігі өңеш өтетін диафрагма тесігі арқылы жоғары жылжитын жағдай.
Қандай белгілер болады?
Қыжыл, қышқылдың кері келуі, кеуде немесе жоғарғы іш жайсыздығы және жұтыну қиындығы болуы мүмкін.
Неден пайда болады?
Жасқа байланысты тін өзгерістері, құрсақ қысымы және анатомиялық факторлар ықпал етеді.
Қалай емделеді?
Өмір салты шаралары, қышқылды басатын дәрілер және кей жағдайда операция.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.