Ретинобластома — балалардың көзінде дамитын қатерлі ісік. Белгілері мен емдеу жоспары ісіктің орналасуына, сатысына және молекулалық ерекшеліктеріне байланысты. Көздегі жаңа немесе ауыр белгілер көру қабілетіне тез әсер етуі мүмкін, сондықтан оларды уақытылы медициналық бағалау маңызды. Диагностика мен емдеу нақты себепке, симптомдардың ауырлығына және адамның жалпы денсаулығына қарай жеке жоспарланады.
Балалық шақта кездесетін ісіктердің ішінде көз денсаулығына ең көп қауіп төндіретін аурулардың бірі – ретинобластома. Көздің торлы қабығында басталатын бұл қатерлі ісік әдетте 0–5 жас аралығында пайда болады және ерте кезеңде байқалмаса, көру қабілетінің жоғалуына да, өмірге қауіп төндіретін ауыр салдарларға да әкелуі мүмкін. Балаларда ол көздегі ақ шағылысу, қылилық немесе көрудің бұзылуы сияқты белгілермен білінуі мүмкін. Ретинобластома сирек ауру болса да, жылдам үдеу қаупіне байланысты мұқият бақылауды қажет етеді. Ерте диагностика арқылы көзді сақтап қалуға да, ісіктің таралуының алдын алуға да болады.
Балалардағы ретинобластома дегеніміз не?
Ретинобластома – балаларда ең жиі кездесетін көз ісігі, ол әдетте 5 жасқа толмаған балаларда пайда болады. Ол көздің артқы бөлігінде орналасқан торлы қабықтағы (ретинадағы) жетілмеген жасушалардан бастау алады. Қалыпты жағдайда торлы қабық жарықты қабылдайтын және көруді қамтамасыз ететін жүйке жасушаларынан тұрады. Алайда бұл жасушаларда пайда болған генетикалық мутация олардың бақылаусыз көбеюіне әкеліп, ісік түзіледі. Ретинобластома бір көзде болуы мүмкін, ал кейбір балаларда екі көзде бірдей дамуы мүмкін. Ерте анықталғанда емнің сәттілігі өте жоғары және көру қызметін сақтап қалуға болады. Алайда диагноз кеш қойылғанда ісік көзден тыс, көру жүйкесі арқылы миға немесе дененің басқа бөліктеріне таралуы мүмкін.
Ретинобластоманың белгілері қандай?
Ретинобластоманың белгілері әдетте ерте кезеңде айқын болмауы мүмкін. Сондықтан ата-аналардың балаларының көз денсаулығын мұқият бақылауы аса маңызды. Белгілердің көбі қарапайым көз ауруларымен шатастырылуы мүмкін болғандықтан, күдікті белгі байқалғанда уақыт жоғалтпай көз дәрігеріне жүгіну керек. Ретинобластоманың ең белгілі белгісі – қарашықтағы ақ шағылысу, бірақ басқа да клиникалық белгілер байқалуы мүмкін.
Ретинобластоманың негізгі белгілерін былай атауға болады:
- Лейкокория (ақ рефлекс): Баланың қарашығына жарық түсірілгенде немесе фотосуреттерде қызыл емес, ақ жылтыр көрінуі – ең тән белгі.
- Қылилық: Көздердің әртүрлі бағытқа ауытқуы немесе бір нүктеге фокусталмауы жиі кездеседі.
- Көрудің жоғалуы немесе бұзылуы: Баланың заттарды ажырата алмауы, назарын шоғырландыра алмауы, ойыншықтарға қызықпауы байқалуы мүмкін.
- Көздің қызаруы мен ісінуі: Инфекцияға ұқсас белгілермен шатастырылуы мүмкін.
- Көздің жылтырауы және түсінің өзгеруі: Әсіресе жарықта қарашықтың өзгеше шағылысуы назар аудартуы мүмкін.
- Бас ауруы және мазасыздық: Кейінгі сатыларда ісіктің өсуіне байланысты пайда болуы мүмкін.
- Көздің ұлғаюы немесе пішінінің бұзылуы: Ісік үдеген жағдайларда көз өзінің қалыпты құрылымын жоғалтуы мүмкін.
Ретинобластоманы диагностикалау әдістері қандай?
Ретинобластома диагнозы мультидисциплинарлық тәсілмен қойылады. Ерте диагностика өмір сүру ұзақтығын да арттырады, көру қызметін сақтауға да мүмкіндік береді. Диагностикадағы ең маңызды қадам – көз дәрігерінің толық тексеруі, содан кейін бейнелеу әдістері.
Ретинобластоманы диагностикалау әдістерін былай атауға болады:
- Офтальмологиялық тексеру: Қарашықты кеңейтетін тамшылар арқылы торлы қабық толық зерттеліп, ісік ошақтары ізделеді.
- Офтальмоскопия: Көз ішіндегі ісіктерді тікелей көру әдісі.
- Көздің ультрадыбыстық зерттеуі (УДЗ): Ісіктің құрылымы мен көз ішіндегі орны туралы мәлімет береді.
- Магниттік-резонанстық томография (МРТ): Ісіктің көзден тыс, әсіресе көру жүйкесіне немесе миға таралуын бағалау үшін қолданылады.
- Компьютерлік томография (КТ): Әсіресе ісікте кальцинаттың бар-жоғын көрсетеді.
- Генетикалық талдаулар: RB1 генінің мутациясы зерттеліп, ретинобластоманың тұқым қуалайтын түрі ме, жоқ па, анықталады.
- Биопсия: Көз ішінен биопсия алу әдетте таңдалмайды. Алайда қажет болғанда ісіктің түрі туралы нақты мәлімет береді.
Ретинобластоманы емдеу әдістері қандай?
Емнің мақсаты – ең алдымен баланың өмірін сақтау, содан кейін көру қабілетін мүмкіндігінше сақтау және косметикалық нәтижені жақсарту. Ем әдісі ісіктің мөлшеріне, бір немесе екі көзде болуына, сатысына және баланың жалпы денсаулық жағдайына қарай анықталады. Мультидисциплинарлық тәсіл қажет және үдерісті балалар онкологтары, офтальмологтар және радиологтар бірлесіп басқарады.
Ретинобластоманы емдеу әдістері:
- Криотерапия: Шағын ісіктер мұздату арқылы жойылады.
- Лазерлік фотокоагуляция: Ісікті қоректендіретін тамырлар лазермен күйдіріліп, оның қоректенуі тоқтатылады.
- Термотерапия: Ісікке жылу әсер ету арқылы жасушалардың өлуі қамтамасыз етіледі.
- Химиотерапия: Жүйелі (көктамыр арқылы) немесе жергілікті (интраартериялық немесе интравитреальдық) түрде жүргізілуі мүмкін. Әсіресе ісік үлкен болса немесе көзден тыс таралу қаупі болса таңдалады.
- Сәулелік терапия: Бұрын жиі қолданылған әдіс болғанымен, жанама әсерлеріне байланысты бүгінде шектеулі қолданылады.
- Хирургия (энуклеация): Көзді толығымен алып тастау операциясы. Әдетте ісік өте үлкен болса, көру мүмкіндігі қалмаса және басқа емдермен бақылауға алынбаса жүргізіледі. Косметикалық мақсатта көз протезі салынады.
- Генетикалық кеңес беру және бақылау: Тұқым қуалайтын ретинобластома жағдайларында бауырлары мен ата-аналары да жүйелі скринингтен өтеді.
Ретинобластома балаларда жиі кездесе ме?
Ол балалық шақтағы көз ісіктерінің ішінде ең жиі кездесетін обыр түрі. Алайда обырдың жалпы түрлерімен салыстырғанда сирек ауру болып саналады. Дүние жүзінде жыл сайын шамамен әрбір 15–20 мың туылған нәрестенің біреуінде ретинобластома кездеседі. Ол балалық шақтағы барлық обыр түрлерінің шамамен 3%-ын құрайды. Ретинобластома әдетте 0–5 жас аралығында пайда болады және жағдайлардың басым көпшілігі осы жас тобында анықталады. Диагноз қойылатын орташа жас – шамамен 1–2 жас. Жағдайлардың 60–70%-ы бір көзде, ал 30–40%-ы екі көзде кездеседі. Тұқым қуалайтын түрлерінде ауру ертерек жаста және көбінесе екі көзде бірдей пайда болады.
Демек, сирек обыр болса да, ол балалардың көз денсаулығына айтарлықтай қауіп төндіретін ең маңызды ісіктердің бірі. Ерте диагностиканың арқасында көзді сақтап қалуға да, өмір сүру ұзақтығын арттыруға да болады. Бүгінде қолданылатын лазер, криотерапия, химиотерапия және хирургия сияқты әдістер арқылы өмірді сақтау да, көру қызметін мүмкіндігінше ұзақ сақтау да көзделеді. Тұқым қуалайтын жағдайларда жүйелі бақылау мен генетикалық кеңес беру тек науқастың ғана емес, отбасы мүшелерінің де денсаулығын қорғау тұрғысынан маңызды. Сондықтан ата-аналар баласының көзінде ақ шағылысу, қылилық немесе көрудің бұзылуы сияқты белгілерді байқағанда уақыт жоғалтпай көз дәрігеріне жүгінуі керек. Ерте диагностика мен дұрыс ем арқылы ретинобластомадан туындайтын ауыр асқынулардың алдын алуға болады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Балалардағы ретинобластома деген не?
Балалардағы ретинобластома — көз тінінде қалыптан тыс жасушалар бақылаусыз өсетін қатерлі ауру. Ағымы, болжамы және емі ісіктің орналасуына, қосалқы түріне, сатысына және молекулалық ерекшеліктеріне байланысты. Кейбір көз аурулары көру қабілетіне тез әсер етуі мүмкін болғандықтан, жаңа немесе ауыр белгілерді жедел бағалау қажет.
Неден пайда болады немесе қауіп не арттырады?
Белгілер орналасуына байланысты өзгеруі мүмкін және тұрақты түйін, түсініксіз қан кету, ауырсыну, ағза қызметінің өзгеруі, шаршау немесе себепсіз салмақ жоғалтуды қамтуы ықтимал. Ерте қатерлі ісік симптомсыз да болуы мүмкін. Көру қабілетіне әсер ететін жаңа немесе ауыр көз белгілері жедел бағалауды қажет етеді.
Себептері мен қауіп факторлары қандай?
Қатерлі ісік әдетте генетикалық өзгерістердің жиналуынан дамиды. Жас, тұқым қуалайтын бейімділік және қоршаған орта факторлары әр ісік түрінде тәуекелге әртүрлі әсер етеді. Көруге тез әсер ететін жаңа немесе ауыр белгілерді жедел бағалау маңызды.
Қандай белгілер тексеруге себеп болуы мүмкін?
Диагностика клиникалық бағалауды қажетті бейнелеу зерттеулерімен біріктіреді; қатерлі ісікке күдік болғанда қосымша зерттеулер жүргізіледі. Сатылау аурудың таралу дәрежесін анықтауға көмектеседі. Көруге әсер ететін жаңа немесе ауыр белгілерді жедел бағалау қажет.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.