Атрофия — тіннің, бұлшықеттің немесе ағзаның көлемі не массасының азаюы. Ол қимылсыздықтан, жүйке зақымынан, қартаюдан, жеткіліксіз тамақтанудан, созылмалы аурудан немесе басқа негізгі жағдайлардан туындауы мүмкін. Басқару себебіне қарай оңалтуды, нутритивтік қолдауды, негізгі ауруды емдеуді немесе бақылауды қамтиды. Бұл өзгерістің клиникалық маңызы зақымданған тінге және функцияның қаншалықты бұзылғанына байланысты.
Атрофия — ағзаның, тіннің немесе бұлшықеттің көлемі мен қызметін жоғалтуымен көрінетін кері даму жағдайы. Ол әдетте жасушалардың кішіреюі немесе санының азаюы нәтижесінде пайда болады және зақымдаған аймағына қарай қозғалыстың шектелуі, әлсіздік, қызметтің жоғалуы сияқты белгілерге әкелуі мүмкін. Атрофиялық өзгерістер қартаюмен бірге табиғи үдеріс ретінде дамуы мүмкін болса да, олар қимылсыздық, созылмалы аурулар, жүйкенің зақымдануы, жеткіліксіз тамақтану немесе гормондық бұзылыстар сияқты көптеген факторлармен байланысты.
Атрофия дегеніміз не?
Атрофия — дене бөлігінің уақыт өте келе кішіреюін, әлсіреуін немесе қызметін жоғалтуын білдіреді. Бұлшықеттерде байқалғанда бұлшықет талшықтарының жіңішкеруімен және күштің азаюымен сипатталады. Ал ағзаларда пайда болғанда жасуша құрылымының кері дамуы және ағза көлемінің кішіреюі орын алады. Ол пайдаланбауға байланысты дамуы мүмкін, сондай-ақ жүйке жүйесінің бұзылыстары, зат алмасу аурулары, тамырлардың бітелуі немесе гормон теңгерімінің бұзылуы себебінен де пайда болуы мүмкін. Атрофияның себебі қандай болса да, тіннің қоректенуі, жүйкелік ынталандырылуы және оттегімен қамтамасыз етілуі азаяды.
Атрофия неліктен пайда болады?
Атрофия әртүрлі механизмдер арқылы пайда болуы мүмкін және көбіне тінді пайдаланудың азаюы, жүйке байланысының жоғалуы немесе қан айналымының бұзылуы сияқты себептерге негізделеді. Ұзақ уақыт қимылсыз қалу — бұлшықет атрофиясының ең жиі себептерінің бірі. Гипс салынғанда, операциядан кейінгі төсек режимінде немесе сал ауруы сияқты жағдайларда бұлшықеттің жұмыссыз қалуы кішіреюді жеделдетеді. Жүйкелердің зақымдануы немесе үзілуі бұлшықеттерге импульстің жетуіне кедергі келтіріп, атрофияға әкелуі мүмкін. Альцгеймер, Паркинсон сияқты неврологиялық аурулар да ми жасушаларының атрофиясымен жүреді. Ақуызды жеткіліксіз қабылдау, дәрумендер тапшылығы және гормондық бұзылыстар (әсіресе қалқанша без гормондары мен тестостерон) бұлшықет түзілуіне теріс әсер етуі мүмкін. Созылмалы инфекциялар, қартаю үдерісі және кейбір генетикалық аурулар да атрофияға себеп болатын басқа факторлар болып табылады.
Атрофияның қандай түрлері бар?
Атрофия әртүрлі себептерге байланысты пайда бола алатындықтан, оның түрлері де зақымдану механизміне қарай жіктеледі. Әр түрі әртүрлі белгілер береді және емдеу тәсілдері өзгереді. Атрофияның ең жиі кездесетін түрлерін былайша атауға болады:
- Пайдаланбаудан болатын (disuse) атрофия
- Нейрогендік атрофия
- Сенильді (қартаюға байланысты) атрофия
- Эндокриндік/гормондық атрофия
- Ишемиялық (қан айналымының бұзылуынан болатын) атрофия
- Генетикалық және метаболикалық атрофиялар
Атрофияның белгілері қандай?
Атрофияның белгілері әдетте ол зақымдаған ағзаға немесе бұлшықетке қарай өзгереді. Бұлшықет тінінде байқалғанда көзге көрінетін жіңішкеру мен күштің жоғалуы ең айқын белгі болып табылады. Ми, жүйке немесе ішкі ағзаларда пайда болғанда белгілер қызметтің бұзылуы арқылы көрінеді. Үдеріс баяу өршитіндіктен, бастапқы кезеңдерде байқалмауы мүмкін.
Атрофияның белгілері мыналар:
- Бұлшықеттердің айқын жіңішкеруі немесе асимметриясы
- Күштің жоғалуы, жүрудің немесе затты ұстаудың қиындауы
- Төзімділік пен жұмысқа қабілеттіліктің төмендеуі
- Тепе-теңдіктің бұзылуы немесе тез шаршау
- Нәзік моторикалық дағдылардың жоғалуы
- Жүйкенің зақымдануына байланысты ұю, шымырлау
- Ағза зақымданса, тиісті қызметтің жоғалуы
Атрофия қалай анықталады?
Диагностика үдерісі науқастың анамнезінен, шағымдарынан, бұлшықет күшін өлшеуден және физикалық тексеруден басталады. Дәрігер бұлшықет массасының азаюын, рефлекстердің жағдайын және жүйке өткізгіштігіне қатысты белгілерді бағалайды. Қан талдаулары арқылы дәрумендер тапшылығы, гормондық бұзылыстар немесе инфекция сияқты астарында жатқан жағдайлар зерттеледі. Электромиография (ЭМГ), жүйке өткізгіштігі тесті және МРТ әсіресе нейрогендік немесе орталық жүйке жүйесінен туындаған атрофияға күдік болғанда маңызды ақпарат береді. Кейбір жағдайларда жасуша құрылымын зерттеу үшін бұлшықет биопсиясы жасалуы мүмкін. Диагнозды нақтылау дұрыс емдеу жоспарын анықтау үшін шешуші маңызға ие.
Атрофия қалай емделеді?
Атрофияны емдеу астарында жатқан себепке қарай анықталады және әдетте жан-жақты тәсілді қажет етеді. Пайдаланбауға байланысты бұлшықет атрофиясында физиотерапия, тұрақты жаттығулар және бұлшықетті қайта белсендіруге бағытталған оңалту бағдарламалары негізгі ем болып табылады. Жүйкенің зақымдануынан туындаған жағдайларда жүйкені қалпына келтіру, дәрілік ем немесе хирургиялық нұсқалар қарастырылуы мүмкін. Жеткіліксіз тамақтанудан дамыған атрофияда ақуыз бен энергияға бай тамақтану бағдарламалары қолданылады, қосымша дәрумендер мен минералдармен демеу берілуі мүмкін. Гормондық бұзылыстарда тиісті эндокриндік бұзылысты емдеу бұлшықет дамуын қайта қолдайды. Кейбір жағдайларда электротерапия мен бұлшықетті ынталандыру қосалқы емдеу әдістері ретінде қолданылуы мүмкін.
Атрофия туралы жиі қойылатын сұрақтар
Атрофия толық қалпына келе ме?
Атрофияның қалпына келуі астарында жатқан себепке байланысты өзгереді. Егер бұлшықет тіні тек қимылсыздыққа байланысты әлсіреген болса, тұрақты жаттығу, физиотерапия және дұрыс тамақтану арқылы белгілі бір деңгейде қалпына келтіруге болады. Алайда жүйкенің жоғалуына немесе ауыр дегенерацияға байланысты дамыған атрофияның толық қалпына келуі қиынырақ болуы мүмкін.
Атрофия жеке ауру ма?
Атрофия өз алдына ауру емес, басқа денсаулық проблемасына байланысты дамитын салдар. Бұлшықетте, ағзада немесе жүйке тінінде байқалатын кері даму тамақтанудың жеткіліксіздігінен, ұзақ қимылсыздықтан, неврологиялық аурулардан немесе зат алмасу бұзылыстарынан туындауы мүмкін.
Атрофия тек егде жастағы адамдарда кездесе ме?
Атрофия жас ұлғайған сайын жиілей түскенімен, кез келген жаста кездесуі мүмкін. Тіпті ұзақ уақыт үстел басында жұмыс істейтін жастарда да қимылсыз өмір салты бұлшықет массасының жоғалуына әкелуі мүмкін. Спортшыларда жарақаттан кейін шина немесе гипс салынуына байланысты бұлшықеттер қысқа уақыт ішінде жіңішкеруі мүмкін.
Атрофия салмақ жоғалтуға ұқсай ма?
Салмақ жоғалту мен атрофия жиі шатастырылады, бірақ олар бір-бірінен өзгеше. Салмақ жоғалту май мен судың жоғалуымен байланысты. Ал атрофия — тікелей тіннің кішіреюі және қызметінің бұзылуы. Мысалы, тез арықтаған адамда бұлшықет массасы жоғалуы мүмкін, бірақ әрбір салмақ жоғалту атрофия дегенді білдірмейді. Атрофияда бұлшықеттің көлемі азаяды және күштің жоғалуы айқын болады.
Атрофия өршитін жағдай ма?
Емделмеген атрофия уақыт өте келе өршіп, тінде тұрақты зақым тудыруы мүмкін. Ұзақ уақыт пайдаланылмаған бұлшықеттер әлсірейді және жасушалардың көлемі кішірейеді. Жүйке өткізгіштігі бұзылған жағдайларда өршу тезірек байқалуы мүмкін. Ерте басталған оңалту өршуді баяулатып, жоғалған қабілеттің бір бөлігін қайтаруға көмектесуі мүмкін.
Атрофия үшін жаттығу жеткілікті ме?
Жаттығу атрофиядан сауығудың негізгі құрамдас бөліктерінің бірі, бірақ ол әрқашан жалғыз өзі жеткілікті бола бермейді. Бұлшықеттің қайта қалыптасуы үшін дұрыс тамақтану, жеткілікті ақуыз және дәрумендермен демеу де қажет.
Тамақтану атрофияға әсер ете ме?
Иә, тамақтану атрофияға тікелей әсер ететін ең маңызды факторлардың бірі. Ақуыз, B12, D дәрумені, омега-3 май қышқылдары мен энергия мөлшері жеткіліксіз тамақтану бұлшықет түзілуіне кедергі келтіріп, үдерістің өршуіне себеп болуы мүмкін.
Anadolu-дағы «Неврология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Атрофия деген не?
Атрофия — тіннің, бұлшықеттің немесе ағзаның көлемі не массасының азаюы. Ол қимылсыздықтан, жүйке зақымынан, қартаюдан, жеткіліксіз тамақтанудан, созылмалы аурудан немесе басқа негізгі жағдайлардан туындауы мүмкін. Басқару себебіне қарай оңалтуды, нутритивтік қолдауды, негізгі ауруды емдеуді немесе бақылауды қамтиды.
Атрофия кезінде қандай белгілер болуы мүмкін?
Белгілер қай тін немесе ағза зақымданғанына байланысты. Бұлшықет атрофиясында көлемнің кішіреюі, әлсіздік және қозғалыс қабілетінің төмендеуі болуы мүмкін; басқа ағзалардағы атрофияның көрінісі сол ағзаның қызметіне байланысты.
Атрофия неден пайда болады немесе кімдерде жиірек кездеседі?
Ұзақ қимылсыздық, жүйке зақымы, жас ұлғаюы, жеткіліксіз тамақтану, созылмалы аурулар, гормондық немесе жүйелік бұзылыстар атрофияға ықпал етуі мүмкін.
Атрофия қалай анықталады және емделеді?
Диагноз анамнез, физикалық тексеру және зақымданған аймаққа қарай таңдалған зерттеулер арқылы қойылады. Қажет болса қан талдауы, бейнелеу, жүйке-бұлшықет зерттеулері немесе маман бағалауы жүргізіледі. Ем негізгі себепті түзетуге бағытталады. Физиотерапия, күш жаттығулары, жеткілікті тамақтану, негізгі ауруды емдеу және кейде арнайы дәрі-дәрмек немесе бақылау қажет болуы мүмкін.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.
