Анафилаксия — тыныс жолы, тыныс алу немесе қан айналымына тез әсер етіп, өмірге қауіп төндіретін ауыр аллергиялық реакция. Бірінші қатарлы ем — бұлшықет ішілік адреналин; оны кешіктірмей беріп, жедел жәрдем шақыру қажет. Ем немесе бақылау тәсілі нақты себепке, ауырлыққа, адамның жасына, қосымша ауруларына және клиникалық бағалауға қарай жеке таңдалады.
Анафилаксия — тез басталатын және өмірге қауіп төндіруі мүмкін аллергиялық реакцияның ауыр түрі. Әдетте аллергенмен жанасқаннан кейін бірнеше минуттан бірнеше сағатқа дейінгі уақыт ішінде пайда болады. Ағзаның барлық жүйелеріне әсер етуі мүмкін. Көбінесе тыныс алу, қан айналым және тері жүйелеріне әсер ететін бұл жағдай шұғыл медициналық араласуды қажет етеді. Анафилаксия туралы ерте хабардар болу және ерте араласу өмірді сақтап қалуы мүмкін.
Анафилаксия дегеніміз не?
Анафилаксия — иммундық жүйенің белгілі бір затқа шамадан тыс әрі бақылаусыз жауап беруі нәтижесінде пайда болатын жедел аллергиялық реакция. Ол қалыпты жағдайда зиянсыз затқа (аллергенге) қарсы иммундық жүйенің қателесіп дабыл қағуынан туындайды. Ағза бұл затқа қарсы гистамин және соған ұқсас химиялық заттарды шамадан тыс мөлшерде бөліп шығарып, барлық ағзалар жүйелерінде кең таралған әрі ауыр белгілерге әкеледі.
Реакциялар әдетте өте тез дамиды және бірнеше секунд ішінде тыныс жолдарына, жүрек-қан тамырлары жүйесіне, теріге және ас қорыту жүйесіне әсер етуі мүмкін. Шок жағдайы, тыныстың тоқтауы және есінен тану сияқты салдарлар байқалуы мүмкін. Анафилаксия — әсіресе бұрын ауыр аллергиялық реакцияны бастан кешірген адамдарда қайталану қаупі жоғары шұғыл жағдай. Сондықтан диагноз қойылған адамдар міндетті түрде өзімен бірге эпинефрин (адреналин) автоинъекторын алып жүруі және шұғыл әрекет жоспары бойынша оқытылуы керек.
Анафилаксия неден пайда болады?
Бұл иммундық жүйенің қандай да бір затқа асыра жауап беруінен туындайтын жүйелі аллергиялық реакция. Бұл жағдай әдетте бұрын сезімталдық қалыптасқан аллергенге тап болғанда пайда болады. Ағза осы бөгде затқа қарсы гистамин сияқты күшті химиялық заттарды бөледі. Бұл химиялық заттар тамырлардың кеңеюіне, қан қысымының төмендеуіне, бронхтардың тарылуына және ағзалардың зардап шегуіне әкеледі. Анафилаксиялық реакциялар әдетте қоздырушымен жанасқаннан кейін бірнеше минуттан соң басталады, бірақ кейбір жағдайларда бірнеше сағаттан кейін де дамуы мүмкін.
Анафилаксияның ең жиі себептерінің қатарында кейбір тағамдар (мысалы, жержаңғақ, қабықты теңіз өнімдері), дәрілер (әсіресе пенициллин сияқты антибиотиктер), ара немесе жәндік шағуы және кейбір вакциналар бар. Сонымен қатар латекс, контрастты заттар (медициналық бейнелеуде қолданылатын бояғыш), жаттығу, суық ауа немесе физикалық тітіркендіргіштер сияқты сирегірек қоздырушылар да реакцияны бастауы мүмкін. Егер иммундық жүйе аллергенге бұрыннан сезімтал болса, кейінгі кездесулер ауырырақ әрі тезірек жауаппен аяқталуы мүмкін. Генетикалық бейімділік, аллергиялық аурулар анамнезі (демікпе, атопиялық дерматит, шөп безгегі) және бұрын анафилаксия болуы — қауіпті арттыратын маңызды факторлар.
Анафилаксияның белгілері қандай?
Анафилаксияның белгілері әдетте өте тез дамиды және ағзадағы бірнеше жүйеге бір мезгілде әсер етеді. Белгілер теріндегі жеңіл бөртпеден тыныстың тоқтауына дейінгі кең ауқымда көрінуі мүмкін. Реакция көбінесе теріндегі қышумен, есекжеммен немесе қызарумен басталады. Содан кейін тыныс жолдарының тарылуы, ысқырықты тыныс, тамақтың бітелу сезімі және ентігу дамуы мүмкін. Жүрек-қан тамырлары жүйесінде шок, бас айналу, қан қысымының төмендеуі және талып қалу байқалуы мүмкін. Ас қорыту жүйесінің белгілеріне жүрек айну, құсу, іш ауыруы және іш өту жатуы мүмкін.
Анафилаксияның ең қауіпті жағы — оның тез үдеуі және бірнеше минут ішінде есінен тануға немесе тыныстың тоқтауына әкелуі мүмкін болуы. Сондықтан белгілер байқалған сәтте дереу араласу керек. Анафилаксияның белгілерін былайша атауға болады:
- Тері белгілері: Қышу, қызару, есекжем (уртикария), ыстық сезімі және беттің, еріннің, тілдің немесе тамақтың ісінуі
- Тыныс алу белгілері: Ысқырықты тыныс, ентігу, тамақтың бітелу сезімі, дауыстың қарлығуы, жөтел
- Қан айналым жүйесінің белгілері: Қан қысымының кенеттен төмендеуі (гипотензия), бас айналу, талып қалу, әлсіздік, тамыр соғуының әлсіреуі
- Ас қорыту жүйесінің белгілері: Жүрек айну, құсу, іш ауыруы, іш өту
- Жүйке жүйесінің белгілері: Мазасыздық, сананың шатасуы, үрей сезімі, есеңгіреу
- Ауыр жүйелі жауаптар: Шок (анафилаксиялық шок), есінен тану, тыныстың тоқтауы, жүректің тоқтауы
Анафилаксия қалай анықталады?
Диагноз ең алдымен клиникалық белгілерді тез тану арқылы қойылады. Бағалау зертханалық талдаулардан гөрі науқастың анамнезі мен физикалық белгілері негізінде жүргізіледі; өйткені анафилаксиялық реакциялар көбінесе шұғыл дамиды және диагноз үшін уақыт жоғалту өмірге қауіп төндіруі мүмкін. Әсіресе аллергенмен жанасқаннан кейін көп ұзамай бірнеше жүйенің (тері, тыныс алу, қан айналымы, ас қорыту) бір мезгілде зақымдануы анафилаксия диагнозының ең маңызды көрсеткіші.
Дәрігер белгілердің ауырлығын және басталу уақытын бағалайды. Тыныс алудың қиындауы, қан қысымының төмендеуі, сананың өзгеруі сияқты өмірге қауіп төндіретін жағдайлар болса, диагнозды тез қойып, емдеуді бастау керек. Диагнозды растау мақсатында кейбір жағдайларда триптаза тесті жасалуы мүмкін. Бұл тест аллергиялық реакция кезінде бөлінетін мастоциттер ферменттерін өлшеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар оқиғадан кейін аллерголог жүргізетін арнайы IgE талдаулары немесе тері прик-тестері арқылы анафилаксия қандай затқа қарсы дамығанын анықтауға болады. Алайда бұл тестерді дағдарыс өткеннен кейін бірнеше күн немесе апта өткен соң жүргізу керек.
Анафилаксия қалай емделеді?
Анафилаксияны емдеудегі ең маңызды қағида — тез әрі кешіктірмей араласу. Негізгі емдік құрал — өмірді сақтап қалатын эпинефрин (адреналин) инъекциясы. Эпинефрин бұлшықет ішіне (әдетте санның сыртқы бүйір бөлігіне) енгізіледі. Ол бірнеше минут ішінде тыныс жолдарын ашады, қан қысымын көтереді, тамыр өткізгіштігін азайту арқылы ісінудің үдеуін тоқтатады. Сондықтан анафилаксия диагнозы қойылған адамдар міндетті түрде өзімен бірге эпинефрин автоинъекторын (мысалы, EpiPen) алып жүруі керек. Эпинефриннен кейін науқасқа оттегімен қолдау көрсетіліп, қажет болса көктамыр жолы ашылып, сұйықтықпен қолдау берілуі мүмкін.
Ауыр жағдайларда науқасты интубациялау немесе өмірді қолдаудың кеңейтілген шараларын қамтамасыз ету қажет болуы мүмкін. Анафилаксияны бастан кешірген әрбір науқас міндетті түрде бақылау мақсатында ауруханаға жатқызылып, кемінде 4–6 сағат бақылануы керек. Өйткені кейбір жағдайларда белгілер толық басылғаннан кейін 24 сағат ішінде екінші толқын ретінде кешіккен (екі фазалы) реакция дамуы мүмкін.
Жиі қойылатын сұрақтар
Анафилаксия дегеніміз не?
Анафилаксия — тез дамитын және тыныс жолына, тыныс алуға немесе қан айналымына әсер етіп, өмірге қауіп төндіруі мүмкін ауыр жүйелік аллергиялық реакция. Ол тері, шырышты қабат немесе асқазан-ішек белгілерін де тудыруы мүмкін. Ем клиникалық күдік туған сәтте басталуы керек; тест нәтижесін күту қауіпті. NICE 2026 нұсқаулығында күдікті анафилаксия тыныс жолы, тыныс алу немесе қан айналымының тез дамитын, өмірге қауіп төндіретін бұзылысы ретінде сипатталады, көбіне тері немесе шырышты қабат өзгерістерімен қатар жүреді. Бірақ тері белгісі болмауы.
Анафилаксия неден болады?
Анафилаксия аллерген әсерінен кейін иммундық жүйе күшті медиаторларды бөлгенде дамиды. Жиі триггерлер — тағам, дәрі және жәндік шағуы. Латекс және басқа заттар да реакция туғызуы мүмкін, ал кейде себеп анықталмайды. Мысалдар: жержаңғақ, ағаш жаңғағы, сүт, жұмыртқа, балық немесе теңіз өнімдері; кей антибиотиктер мен ауырсынуды басатын дәрілер; ара немесе сона шағуы; латекс; контраст заттар және басқа медициналық әсерлер; таңдаулы пациенттердегі жаттығуға байланысты немесе идиопатиялық реакциялар. Вакцинадан ауыр аллергиялық реакция болуы.
Анафилаксияның белгілері қандай?
Анафилаксия бірнеше жүйеге бірнеше минут ішінде әсер етуі мүмкін, кейде ұзағырақ дамиды. Негізгі қауіп — тыныс жолы, тыныс алу немесе қан айналымының кенет не тез нашарлауы. Тыныс жолы белгілеріне тіл немесе тамақ ісінуі, дауыс қарлығуы, жұтынудың қиындауы, тамақ жабылып жатқандай сезім жатады. Тыныс алу белгілеріне сырыл, жиі тыныс, ентігу, тұншығу не ауа жетпеу кіреді. Қан айналымында бас айналу, естен тану, төмен қан қысымы, коллапс, бозару немесе жабысқақ тер болуы мүмкін. Тері мен шырышты қабатта есекжем, қызару, қышу, ерін не бет ісінуі;.
Анафилаксия кезінде не істеу керек?
Бірінші қатарлы ем — сан бұлшықетіне адреналин (эпинефрин) енгізу және оны кешіктірмеу. Егер тағайындалған автоинъектор болса, құрылғы нұсқауына сай дереу қолданыңыз және жедел жәрдем шақырыңыз. Қадамдар: 1) қолжетімді болса, адреналин автоинъекторын бірден қолданыңыз; 2) жедел қызметке анафилаксия күдігі бар екенін айтыңыз; 3) адамды қауіпсіз қалыпта ұстаңыз — әдетте жатқызу керек, ал тыныс алу қиын болса баяу отырғызуға болады; тұрғызуға немесе жүргізуге болмайды; 4) қауіпсіз әрі оңай болса, терідегі жәндік инесі сияқты жалғасып тұрған.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.